De vergeten moord op Serge krijgt kleur

Serge Heederik werd in 1996 vermoord in de stationstunnel van Heerlen. Sindsdien stonden zijn schilderijen weggestopt op een kamertje. Broer Willem organiseert nu een expositie, daarna mogen Serges vrienden een werk uitkiezen. 'Tijd om deze kwestie een nieuwe wending te geven.'

Ik ben in de mensheid en de mensheid is in mij. Beeld Serge Heederik

Een laffe, zinloze moord maakt op zaterdag 25 mei 1996 een eind aan het leven van Serge Heederik. Vanwege het pinksterweekend staat het nieuws pas op dinsdag de 28ste op de voorpagina van Dagblad De Limburger: 'Man gedood door messteken bij station Heerlen'. Anders dan de dood van student Joes Kloppenburg, enkele maanden later in Amsterdam, blijft het Heerlense drama buiten Limburg vrijwel onopgemerkt. Later wordt het wel 'de vergeten moord' genoemd.

Willem Heederik is zijn oudere broer in elk geval nooit vergeten. Zelf raakt hij gewond bij de moord op Serge, die in zijn armen overlijdt. Vanaf 23 mei, bijna negentien jaar na dato, eert hij hem met een expositie in kunstencentrum Signe (kuS) in Heerlen. Het is een overzicht van werken die Serge heeft gemaakt als student aan de kunstacademie in Maastricht. Na die opleiding is hij filosofie gaan studeren in Amsterdam.

De expositie heet Serge Heederik - de tragiek overwonnen. Want zo ervaart Willem het anno 2015. 'Deze periode voelt als fase twee. Ik was jong toen het gebeurde, 21 jaar. Nu ben ik 40, vader van twee kinderen, een aantal ervaringen rijker. Er was een tijd dat ik in huilen kon uitbarsten als ik een map met schetsen van hem zag, of als ik mijn schriftelijke verklaring voor de rechtbank tussen de papieren tegenkwam. Die tranen wil ik niet meer laten.'

Willem Heederik (rechts) selecteert met Mike Kramer (links) en Bart Vliegen werk van zijn broer Serge. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Tunnel

Zaterdag 25 mei 1996. Serge is een weekend uit Amsterdam naar Limburg gekomen om familie en vrienden te treffen. Met Willem en diens vriendin is hij een avondje gaan stappen in Heerlen. Het is kwart voor twaalf als ze door de tunnel van het NS-station lopen. Het drietal moet zich haasten om op tijd te zijn voor de laatste bus naar Brunssum.

Op een hoek in de tunnel treffen ze de 24-jarige Sake uit Hoorn, die samen met twee Heerlense vrienden, Joey (17) en 'kleine Jantje' (15) op pad is. Ze zijn opgefokt door drank en drugs. Het is Joey die bewust tegen Serge aanbotst ('Wat moet je?'), maar het is Serge die zijn excuses aanbiedt ('Niets, sorry, sorry, we gaan weg, het is goed zo').

Zonder omhaal trekt Sake een bajonetachtig mes. Hij steekt eerst Willem in rug en zij, maar die weet zich los te rukken. 'Wegwezen hier! Rennen!', roept Willem. Het is te laat: Joey werkt Serge tegen de grond en neemt hem in de houdgreep. Sake steekt het lemmet van zijn mes 20 centimeter diep in Serges hartstreek.

Het is druk in de tunnel, de film in de nabijgelegen bioscoop Royal is afgelopen. Een junk die net nog wat kleingeld heeft gekregen van Serge, schiet te hulp. Maar nog voor de politie en ambulance arriveren, sterft Serge in de armen van Willem. 'Ik heb mijn broer nog proberen weg te duwen', zegt Willem. 'Serge dacht waarschijnlijk: ik heb toch zeker niets verkeerd gedaan? Zelf voelde ik de dreiging direct aan. Waarschijnlijk ging Serge tot het laatste moment uit van de goedheid van de mensen.'

Beeld Serge Heederik
Zelfportret Serge Heederik. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Sake wordt in hoger beroep veroordeeld tot 15 jaar cel, Joey krijgt 3 jaar en tbs. Willem gaat drie maanden na Serges dood weer aan de slag als timmerman. 'Eerst zit je in een mist, je wordt geleefd. Maar bij de meeste familie en vrienden gaat het leven op een zeker moment toch gewoon weer door: na een paar maanden, een jaar. Mijn verdriet bleef hangen. Het ging bergaf met mij. Het was werken, de kroeg in, slapen, werken.'

Willem heeft in die eerste periode geen behoefte aan slachtofferhulp. Na een jaar gaat hij naar een psychiater. Het is verspilde moeite. 'Een week of twee heb ik prozac geslikt, maar die antidepressiva maakten het alleen maar erger.'

Keerpunt

Het keerpunt komt als hij rond de jaarwisseling van 1998 en 1999 enkele maanden naar Afrika gaat. Vrijwilligerswerk in Guinee, waar duizenden inwoners van Sierra Leone in een vluchtelingenkamp zitten en het beste van hun leven proberen te maken. 'Daar heb ik het kunnen opbergen. Als ik nu mijn dagboek uit Afrika teruglees, besef ik weer hoeveel impact die reis op me heeft gehad. Daar realiseerde ik me dat ik, net als die vluchtelingen, door moest met mijn leven.'

Zijn ouders zijn al voor de dood van Serge gescheiden. 'Mijn moeder heeft heel lang met mij naar de tunnel willen gaan. Ik heb die emotionele binding met die plek nooit gehad, maar ik ging wel een aantal keer mee.' Ook woont hij de ceremonies van de Serge Heederik Prijs bij, een aantal jaren uitgereikt voor de beste filosofische essays van jonge filosofiestudenten.

'Die ceremonies bedrukten me, omdat de nadruk er voor mij erg lag op het negatieve, op de moord op Serge. Daardoor waren de uitreikingen voor mij emotioneel. Ik vond die prijs toen an sich een mooi initiatief, maar achteraf gezien sta ik er meer voor open dan toen.'

Vloeken is aangeleerd, wordt geen naprater. Beeld Serge Heederik

Donkere slaapkamer

Van 1996 tot 2014 staan de meeste gouaches, houtskoolschetsen en vurig geschilderde doeken van Serge weggestopt in een donkere slaapkamer in het huis van zijn vader. Steeds als Willem er een kijkje wil nemen, raakt zijn vader in paniek. 'Dan kwam hij als een wilde achter me aan, de trap op, bang dat er iets zou gebeuren. Ook Serges bril lag er nog. Zolang het hier allemaal veilig bij elkaar ligt, dacht mijn vader, dan is Serge ook nog een beetje hier.'

Voor Willem begint een nieuwe fase van verwerking een jaar of twee geleden. 'Op een training kerncommunicatie kreeg ik te horen: gooi je bagage maar weg. Ik dacht: wat heb ik nu aan mijn fiets hangen? Ik werk voor een bouwbedrijf, zat ik daar als koele kikker zo'n zweverige opdracht te doen. Maar er kwam veel naar boven. Mijn vader was al ernstig ziek, ik stond er behoorlijk alleen voor.'

Als zijn vader in januari 2014 overlijdt, neemt Willem diens huis over. Het is het begin van een grondige verbouwing die hij, inmiddels uitvoerder bij een aannemersbedrijf, zelf ter hand neemt. Intussen woont hij weer tijdelijk bij zijn moeder. 'Die ontzaglijke berg kunstwerken op dat kamertje stond me in de weg. Ik had de ruimte nodig om te verbouwen.'

Aandenken

Willem bedenkt een oplossing: als aandenken aan Serge wil hij alle vrienden van Serge een schilderij laten uitzoeken. Maar Bart Vliegen, een schoolvriend van Serge die met hem in een bandje heeft gespeeld, stelt voor eerst alle werken in kaart te brengen en een expositie samen te stellen. Willem gaat ermee akkoord, Bart benadert zijn oude vriend Mike Kramer van kunstencentrum Signe (kuS) in Heerlen. Die pakt het idee op. Gedrieën organiseren ze de expositie.

'Eerst drong het nog niet zo tot me door, nu vind ik het super', zegt Willem. 'Tot nu toe ging het veel over alle verschrikkelijks wat er is gebeurd. Maar er is zo veel moois overgebleven. Het is fantastisch om dat te laten zien. Voor mijn moeder is het natuurlijk emotioneel, maar de expositie doet haar ontzettend goed. Ik denk dat mijn vader het ook geweldig had gevonden.'

Positieve kijk

Inmiddels staat alle werk van Serge klaar bij Signe. In overleg met Willem en zijn moeder heeft Mike een keuze gemaakt uit werken die een positieve kijk op de situatie geven. 'Er is al genoeg geleden', zegt Willem. 'Tijd om deze kwestie een nieuwe wending te geven. Het is een hommage aan Serge, en een stimulans voor toekomstig talent.'

Er zitten werken tussen die Willem nog nooit eerder heeft gezien. Gouaches en houtskooltekeningen, duidelijk opdrachten uit het eerste studiejaar. Abstracte spielerei, academisch werk, zelfportretten. Op de werken over geloof en seks wordt een eigen stijl en ontwikkeling zichtbaar. Werk van iemand die aan een mogelijk begin staat van een artistieke carrière.

'Als lastig, klein broertje zei ik weleens: maak toch eens iets moois dat je kunt verkopen. Nu vind ik het super. Het bijzondere is dat 95 procent van Serges tijd in expressie zat: schilderen, schrijven, muziek maken. Op z'n 12de had hij al zes graden piano en drie graden viool op de muziekschool. Toen hij gitaar ging spelen, heb ik hem zijn eerste akkoorden geleerd. Na drie weken was hij al beter dan ik.'

Ik ben de steen. Beeld Serge Heederik

Schrijven

De laatste jaren van Serges leven, tijdens zijn studie filosofie, maakt het schilderen plaats voor schrijven. Hij schrijft duizenden pagina's aforismen en overdenkingen. Over geloof en gelijkheid. Over liefde, kunst en ethiek. Over schijn en werkelijkheid, lichaam en geest. Maar ook over dood, moord en doodstraf. Een docent aan de Universiteit van Amsterdam met wie Serge bevriend is geraakt, Antoon van den Braembussche, stelt er een boekje van samen: De zon is het oog van God - bedenkingen over filosofie en mystiek.

'Ik denk dat zijn hart uiteindelijk bij de taal, het schrijven zou liggen. Ik wil mijn broer niet op een voetstuk plaatsen of een martelaar van hem maken. De aandacht voor de tragiek hoeft ook niet, maar de aandacht voor zijn expressie in schilderen en schrijven des te meer. De laatste twee jaar ben ik er weer veel mee bezig. Nu staan we weer voor de vraag of we het graf willen aanhouden.

'Al in de eerste week na zijn dood zei ik: ik laat een tatoeage plaatsen op de plek van mijn steekwond, op mijn schouderblad. Het is er al die jaren steeds niet van gekomen. Toen ik laatst toekeek hoe een vriend een tattoo liet zetten, heb ik besloten dat ik het alsnog laat doen. Iets unieks, geïnspireerd op de schilderijen van Serge.'

Expositie Serge Heederik - de tragiek overwonnen, kunstencentrum Signe (kuS), Willemstraat 91A, Heerlen, 23 mei t/m 5 juli. www.kunstencentrumsigne.nl

De citaten van Serge komen uit Serge Heederik, De zon is het oog van God - bedenkingen over filosofie en mystiek (1998)

Wanneer een plant verdort dan menen wij in waarheid te kunnen stellen dat deze plant is doodgegaan. Als een zaadje in een plant is veranderd dan stellen wij echter niet dat dit zaadje is doodgegaan. Dit betekent automatisch dat we in waarheid niet van dood en dus net zomin van leven kunnen spreken. Beeld Serge Heederik
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden