De verfilming van de aanslag op het Noorse Utøya: 'Ik vind het geen probleem als mensen weg willen'

U - July 22: een film gemaakt om pijn te doen

Een antifilm moest het worden: de reconstructie van de moord op 69 jongeren op een Noors eiland. Regisseur Erik Poppe is stellig: het draait om de slachtoffers, de dader komt niet in beeld. 'Het mocht geen Hitchcock worden.'

Andrea Berntzen als de 18-jarige Kaja, de hoofdpersoon in U - July 22.

Waarom een film over de aanslag op Utøya - en waarom nu al? 'Dat wil ik graag uitleggen', zegt Erik Poppe kalm, een dag na de wereldpremière van zijn verpletterende film U - July 22 op het filmfestival van Berlijn. De Noorse filmmaker en voormalig oorlogsfotograaf (57) - kalend, korte grijze baard, vriendelijke oogopslag - heeft zich merkbaar voorbereid op kritische vragen. Zijn op verslagen van ooggetuigen gebaseerde reconstructie van de aanslag op het Noorse eiland waar de extreemrechtse terrorist Anders Behring Breivik op 22 juli 2011 69 deelnemers doodde van een jeugdkamp van de Noorse Arbeiderspartij, oogstte na de eerste voorstelling in Berlijn een combinatie van applaus en enig boegeroep.

Het zal voor de regisseur geen verrassing zijn: de film, hoe doordacht en integer ook, biedt de toeschouwer geen ontsnapping en is volgens de regisseur gemaakt om pijn te doen.

Poppe maakte eerder zware films, van de mozaïekfilm Hawaii, Oslo (2014) tot DeUnsynlige (2008), een relaas over schuld en boete, en het meer persoonlijke oorlogsfotografendrama A Thousand Times Good Night (2013), maar niet eerder was zijn onderwerp zo gevoelig en de uitwerking zo nietsontziend.

U - July 22 is ook een technisch uitmuntende film. Na een korte openingssequentie, met archiefmateriaal van Breiviks bomaanslag op een overheidsgebouw in Oslo, vlak voor hij op Utøya aan wal stapte, gaat de film over in één vloeiende ononderbroken opname van anderhalf uur op het eiland. De 19-jarige, onervaren actrice Andrea Berntzen is angstaanjagend overtuigend als het hoofdpersonage Kaja: terwijl de geweerschoten over het eiland galmen, gaat ze in blinde paniek op zoek naar haar zusje. Cameraman Martin Otterbeck wijkt niet van haar zijde en rent, duikt en schuilt met haar mee. Muziek is volledig afwezig, de dader blijft op een halve seconde na buiten beeld. Tijdens het interview noemt Poppe hem ook geen moment bij zijn naam. De boodschap is duidelijk: dit is een film over de slachtoffers, niet over de dader.

'Geloof het of niet', zegt Poppe dinsdagmiddag tegen een groepje journalisten, 'maar de herinneringen aan de gebeurtenissen op het eiland zijn in Noorwegen aan het vervagen. Dat was de belangrijkste reden om deze film te maken. Als de aanslagen van 22 juli ter sprake komen, gaat het over hoe het overheidsgebouw te herbouwen, over de locatie van de herdenkingsplek en vooral over de motivatie van de terrorist. Er zijn interviewboeken over die dag verschenen, met getuigenissen van de overlevenden, maar dat blijven woorden.'

Erik Poppe

Op de persconferentie van U - July 22, daags voor het interview met Poppe, krijgt de 24-jarige overlevende Ingrid Endredrud het woord. Ze onderschrijft Poppes visie: 'Als ik over Utøya vertel, dan voel ik afstand tussen de gebeurtenis en mijn woorden. Film kan tonen wat het geschreven of gesproken woord niet lukt.'

Poppe zegt dat hij in beeld en geluid tracht af te dalen in het hart van de aanslag. Met hulp van degenen die het hebben meegemaakt, probeert hij zo nauwkeurig mogelijk te laten zien wat zich op het eiland heeft voltrokken. 'Als we geen beeld hebben van deze gebeurtenissen, als we ons niet afvragen hoe ermee om te gaan, zien we het trauma niet onder ogen.'

De getuigenissen van overlevenden verwerkte hij in scènes over de lotgenoten die Kaja op haar vlucht tegenkomt. Het viel hem op hoeveel overlevenden moeite hebben om over hun ervaringen te vertellen. 'Nu kunnen zij zeggen: kijk maar naar de film. Het is niet het ene verhaal van een enkele overlevende, het laat zien hoe het was om daar te zijn.'

Veel ooggetuigen worstelen met schuldgevoelens, merkte Poppe. 'Ze vragen zich af waarom zíj de overlevenden zijn. Dachten ze op het eiland te veel aan zichzelf? Maar de film laat zien dat het toeval was wie stierf en wie bleef leven. Er waren geen helden. Door te laten zien wat voor hel dit was, begrijp je dat het niet zelfzuchtig was om te rennen voor je leven.'

De overlevenden en hun verhalen waren tijdens de productie voortdurend op de achtergrond aanwezig. Het voelde daarom niet goed om op Utøya te filmen, zegt de regisseur. Hij week uit naar Frognøya, een paar kilometer ten noordwesten van Utøya. Een iets groter, maar verder vergelijkbaar eiland. Twee maanden geleden besloot hij voorvertoningen te organiseren voor de betrokkenen en hun familieleden. 'Hun eerste reactie was: fijn dat het geen film is die de terrorist wil begrijpen.'

De film begint met Kaja, die recht in de camera kijkt en zegt: 'Je begrijpt dit niet, maar luister naar me.' Is het drama ook na het zien van de film niet te begrijpen?

'Ik wilde de film zo beginnen om mijn positie als filmmaker duidelijk te maken. Ik weet namelijk óók niet precies wat hier is gebeurd, hoe het was om die dag op het eiland te zijn. Laten we in elk geval een poging wagen, zeg ik hiermee. Is het mogelijk om deze gebeurtenis te transformeren tot een filmervaring? Om dichter bij het geweld te komen? Ik ga niet op zoek naar de reden achter het geweld, maar probeer te begrijpen hoe het moet zijn geweest om in het midden van het geweld te verkeren.

'In de meeste films heeft geweld een entertainende functie. Ik vroeg mij af hoe ik dit kan omdraaien: kun je geweld zo tonen dat je het liefst de bioscoop zou willen verlaten? Ik vind het geen probleem als mensen weg willen, maar geef jezelf ten minste de kans om te blijven, want ik denk dat je er iets van kunt leren.'

Waarom wilde u de film opnemen in één lange take?

'Dat idee ontstond omdat zo veel getuigen de nadruk legden op de duur van de aanval: 72 minuten. Ik heb het gevoel van tijd als een soort personage aan de film toegevoegd. Een aanval van 72 minuten, zonder dat je weet wat er aan de hand is en zonder dat duidelijk is of en wanneer hulp arriveert, dat is een gruwel. Die ervaring hoop ik te verbeelden - het is de eerlijkste manier om het tijdsgevoel van de jongeren over te brengen. Daarom ook geen muziek. Het is een tot op het bot gestripte film.

'Er is overigens niets buitengewoons aan een film draaien in één take. Wat ik wel buitengewoon vind, zijn al die jonge acteurs, bijna allemaal debutanten, die op een eerlijke manier de vreselijkste gevoelens verbeelden.'

Actrice Andrea Berntzen en regisseur Erik Poppe op de première van U: July 22 op filmfestival Berlinale in Berlijn. Beeld epa

Er wordt gediscussieerd over de vraag of u niet toch stiekem heeft gemonteerd. Stoort u dat?

'Als men het de moeite waard vindt hierover te discussiëren, kan ik daar weinig aan doen. Ik ben er open over: we hadden vijf draaidagen, elke dag hebben we de film één keer in zijn geheel opgenomen, deze film is één van die vijf pogingen.

'Daarvoor hadden we drie maanden voorbereiding, waarin we uitvoerig hebben gerepeteerd en de gebeurtenissen tot het kleinste detail hebben doorgesproken. Elke beweging lag vast. Ik keek tijdens de opnamen mee met de beelden vanuit een huisje op het eiland en stuurde de acteurs waar nodig bij via een microfoon.'

Was er een back-upplan, mochten alle vijf draaidagen mislukken?

'Ja, dat plan was er. Dat moest, al was het verboden daar op de set aan te denken. Maar er zijn momenten in de film die ik indien nodig achteraf had kunnen monteren.'

U gebruikt soms thrillerachtige technieken. Kaja schuilt in haar tent en hoort geritsel van voetstappen. Past dit in een film over een terreuraanslag?

'De scène in de tent komt direct uit een van de getuigenissen. De spanning die de jongeren gevoeld hebben wilde ik in de film, omdat zij het zo hebben ervaren. Het waren verhalen van mensen die zich proberen te verstoppen, die wegrennen zonder te weten waar het gevaar zich precies bevindt. De jongeren wisten niet of er een of meer schutters waren - sommigen hadden het gevoel dat achter elke boom een schutter stond. Ik ben niet op zoek gegaan naar spanning die geen deel uitmaakte van hun verhalen. Het mocht geen Hitchcock worden.

'Terwijl ik met Siv en Anna (de scenaristen Siv Rajendram Eliassen en Anna Bache-Wiig, red.) aan het scenario werkte zei ik: laten we een anti-film maken. Filmmakers denken in structuren, maar laten we de klassieke verhaalstructuur vergeten en slechts uitgaan van de tijdlijn en de getuigenissen van overlevenden.'

Gouden Beer

Op tweederde van de Berlinale lijkt U - July 22 van Erik Poppe de enige echte kanshebber op de Gouden Beer, de prijs voor beste competitiefilm, die zaterdag wordt uitgereikt. De Iraanse komedie Khook (Pig), over een filmregisseur die in een moordcomplot belandt, is in beginsel fascinerend, maar verzandt te vaak in karikaturaal gedoe. Aan journalist Thomas Erdbrink ligt dat niet: die treedt op als de New York Times-journalist die de filmmaker interviewt.

De geweerschoten klinken nachtmerrieachtig. Hoe kreeg u dat voor elkaar?

'Geweerschoten in doorsneefilms klinken op geen enkele manier zoals in werkelijkheid, neem dat maar van mij aan. Dat zeiden de getuigen ook: toen ze de eerste knallen hoorden, dacht niemand aan geweerschoten. Het leek eerder alsof iemand met een hamer hard ergens op sloeg. Diepe, doffe klappen. We hebben het geluid met dezelfde wapens en dezelfde munitie opgenomen. Elk schot dat de terrorist heeft gelost is in de film te horen: 410 in totaal.'

U - July 22 is tijdens de Berlinale aangekocht door distributeur September Film en wordt later dit jaar vertoond in de Nederlandse filmtheaters.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.