De verblockbusterisering van het theater

Waarom zijn op dit moment in theaters zo veel bewerkingen te zien van films, tv-series en romans? Puur om het publiek te paaien?

Beeld Studio V

Waar is de kapstok? De kapstok waar rechercheur Jurre de Cock - met cee oo cee kaa - steevast zijn hoedje naar toe werpt? In het eerste programma van Baantjer Live stond de standaard nog wel op het podium. Acteur Peter Tuinman, die De Cock speelt, schat dat het hoofddeksel acht van de tien voorstellingen de haak haalde. 'Als het raak was, kreeg ik applaus, als ik miste hoorde je de teleurstelling in de zaal: ooooh!' Alsof het publiek letterlijk naar houvast hunkerde.

Natuurlijk draagt Tuinman in de tweede reeks weer De Cocks hoed en diens lange lichte jas. Zijn jongere assistent Vledder staat op het toneel, commissaris Buitendam doet mee - over zijn competentie wordt wederom twijfel gezaaid. De mondharmonica van Toots Thielemans klinkt. De plotwendingen volgen elkaar op: wie op het feestje voor De Cocks 35-jarige jubileum - waar een dode valt, of is het toch een gewonde? - had het nou gemunt op wie?

Tuinman, na afloop van de voorstelling in de Leidse Schouwburg: 'Je kunt Hamlet duizend keer spelen en duizend keer op een andere manier, maar bij De Cock is er maar één opdracht: het fysiek, zijn doen en laten, zijn karakter; alles moet kloppen met de rol van Piet Römer op tv. Anders kun je het vergeten. Hier keken veertien jaar lang anderhalf miljoen mensen naar.' Hij putte zekerheid uit een opmerking van Römers zoon Peter, die de rol van Buitendam speelt. 'Hij zei tijdens een try-out dat hij zijn vader zag lopen.'

Vertrouwde protagonisten

Baantjer Live 2 is niet de enige voorstelling die mikt op herkenning en bekendheid. Op de podia van de theaters trekt deze maanden een parade voorbij van vertrouwde protagonisten uit boek, film en televisie. Een greep uit de titels: De Tweeling (boek, 1993 en film, 2004), Oeroeg (boek, 1948, en film, 1993), De stille kracht (boek, 1900 en tv-serie, 1974) Fatal Attraction (film, 1987), Ventoux (boek, 2013, en film, 2015), Bloedverwanten (tv-serie, 2010-2014), Het meisje met het rode haar (boek, 1956, film, 1981 en werkelijkheid. Blockbuster in het genre, al vijf jaar lang: Soldaat van Oranje, de musical na het boek (1971) , de film (1977) en echte gebeurtenissen). Wat nog onderweg is: Borgen (tv-serie, 2010-2013), Intouchables (boek, Les second souffle, 2001 en film, 2011) en Indecent Proposal (boek, 1988, en film, 1993).

Het gros komt uit de koker van de vrije producenten, maar ook gesubsidieerde gezelschappen zijn weleens leverancier. Is er sprake van creatieve bloedarmoede, wordt hier simpelweg de behoefte van het publiek bediend of is dit een genre waar de makers van de remakes hun ei wel kwijt kunnen? Tijd voor een rondgang langs wat je met enige elasticiteit de rekkelijken en preciezen kunt noemen.

Dat het nu wat veel is, spreken weinigen in de theaterwereld tegen. Na de bezuinigingen van de afgelopen jaren in de cultuursector, zijn producenten en theaters op zoek naar programma's met zicht op min of meer gegarandeerde toeloop - met dank aan de scheppers uit de aanpalende genres. Alleen al de vermelding van een bekende titel op het affiche leidt tot de gewenste prikkel.

Beeld Studio V

Mismoedig

Het is een ontwikkeling die Ronald Klamer, directeur van het Het Toneel Speelt, met lede ogen aanziet. Hij geldt als purist. Zijn gezelschap profileert zich met de toneelklassiekers Shakespeare, Ibsen, Heijermans en Vondel (diens Gijsbrecht is begin januari weer te zien in de Stadsschouwburg Amsterdam), maar zet ook nieuw, origineel repertoire op het programma, zoals stukken van Willem Jan Otten en Maria Goos.

Hij stelt wat mismoedig vast dat het toneel niet meer in het toneel gelooft. 'Toneel was altijd schatplichtig aan de literatuur. Die band is aan het verdwijnen. Waar hoor je nog de prachtige zinnen die verwondering veroorzaken en stof tot nadenken bieden?' Hij merkt het aan de scenaristen. 'Ze zijn meer geneigd hun werk aan te bieden aan film of tv in plaats van het theater'. Hij merkt het aan de scripts die hij dan nog wel krijgt aangeboden: vooral lange monologen, meningen. 'Er wordt nauwelijks in elkaar opvolgende scènes gedacht, met meerdere acteurs.'

Nee, hij is niet nieuwsgierig naar Fatal Attraction in het theater. 'Ik heb me uitstekend vermaakt bij de film, ik schrok me wezenloos toen Glenn Close weer uit het bad omhoog kwam, maar dat effect krijg je op toneel niet voor elkaar.'

Hij legt de kiem van de reeks bewerkingen nog vóór het wieden in de subsidies. 'Het is begonnen toen regisseurs belangrijker werden gevonden dan schrijvers. Je ging niet meer naar Shakespeare, maar naar Ivo van Hove, niet naar Molière maar naar Theu Boermans. Toneel heeft geen literaire ambitie meer. Laat ik niet al te misantropisch of zielig doen: het heeft ook voortreffelijke stukken opgeleverd. Maar ik vind het zonde dat die oorspronkelijke teksten vol esthetiek, psychologie en gelaagdheid het moeilijk hebben. Zie nog maar eens Oresteia van de Griekse dichter Aischylos te slijten. Dat kent men niet, dat loopt niet.'

Hij vindt een geestverwant in toneelschrijver en dichter Peer Wittenbols, gelauwerd leverancier van nieuw Nederlands repertoire. 'Vroeger was een bewerking nog een liefdesverklaring aan een bepaald boek. Nu is het, laat ik het genuanceerd formuleren, een andere manier om publiek te bereiken. Ik vind het wel redelijk dramatisch, ja. Waar zie je Ibsen nog, of Shakespeare? Hier en daar Claus nog, goddank. Teksttoneel, dat het van het woord moeten hebben en niet van het beeld, wordt bij voorbaat als een verliespost ingeboekt.' Hij heeft het niet op bewerkingen. 'Ik prijs me gelukkig met mensen samen te werken die nog het avontuur willen aangaan. Oorspronkelijkheid is de basis van elke kunstvorm. Het leidt tot meer vernieuwing en experiment.'

Één keer heeft hij zich gewaagd aan een scenario op basis van een boek, Een zeeman door de zee verstoten van Yukio Mishima. Daar zal het bij blijven. 'Het was vervelend. Ik had het gevoel dat ik het proza geweld aandeed door er toneel van te maken.'

Leveranciers en afnemers zijn minder in mineur. Het theaterbezoek stijgt weer, al is het nog niet terug op het niveau van 2008, het jaar dat de crisis uitbrak. Directeur Hedwig Verhoeven van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties, beaamt dat producenten meer op safe spelen dan voorheen. 'Maar dat hoeft niet verkeerd te zijn. Neem De prooi van Het Nationale Toneel, of De verleiders van Bos Theaterproducties: het zinderde in de zaal. De toeschouwers zullen altijd hun eigen motieven hebben om te gaan: de een zal benieuwd zijn hoe het boek in het theater oogt, de ander wil graag naar acteur Mark Rietman.'

Verhoeven spreekt tegen dat de klassiekers in de verdrukking zitten. 'Shakespeare en Ibsen blijven, ook oude stukken kunnen iets zeggen over deze tijd. De opdracht is een mooi verhaal te laten zien en het doet er echt niet zoveel toe of dat tot de canon behoort of is gebaseerd op een bestaand boek of een recente film.'

Hans Cornelissen produceerde Fatal Attraction. De voorstelling, die anderhalve maand draait, werd lovend onthaald. Hij was eerst naar Londen gegaan om de West End-versie te zien. 'Het was niet goed: heel realistisch, veel figuranten, veel decors.' Hij besloot de voorstelling toch te gaan maken, in een bewerking van Louis van Beek. 'Het is een oerverhaal: één misstap met verregaande consequenties. Iedereen kent zoiets wel uit eigen omgeving.'

Voor wie de voorstelling nog niet heeft gezien en wel de film kent: in het toneelstuk rijst niemand plotseling op uit een bad, snijdt niemand zich de polsen door, blijft het gekookte konijn onzichtbaar, loopt het verhaal anders af. Cornelissen: 'Het is een gestileerde versie, waarin je de hand van de regisseur Paula Bangels ziet. Deze versie blijft dichter bij het thema van het stuk. Zo'n proces is ook vernieuwend.' James Dearden, de scenarist van de film, was aanwezig op de première en wilde een 'terugvertaling' van het script.

Cornelissens bedrijf Dommelgraaf & Cornelissen Entertainment geeft ook eigen producties een kans, zoals de komedies Midlife van Niek Barendsen en Champagne van Thomas Verbogt. Die haalden de podia, maar vanzelfsprekend was dat niet. 'Het lukte vooral omdat we al een vertrouwensband hebben met de theaters.'

Beeld Studio V

De remake is niet overal een garantie voor toeloop. Baantjer Live 2 trok op een avond in het zuiden van het land nog geen 150 man, op Fatal Attraction in het Wilminktheater in Enschede kwamen volgens artistiek manager Simone Kratz zo'n 200 toeschouwers af - in een zaal met duizend stoelen. En dat terwijl de hoofdrolspeelster Loes Haverkort opgroeide in het nabije Wierden. 'Zo makkelijk als producenten denken, gaat het in werkelijkheid niet altijd. Je moet je afvragen wat de relevantie van het stuk is. Schijnt het licht op wat er nu aan de hand is? Bij De verleiders, over de vastgoedfraude, zat het vol met jongens uit die wereld die je normaal niet in het theater ziet. Fantastisch, natuurlijk.' Ze twijfelt ook niet over het komende Borgen: dat gaat over de tweestrijd van de werkende vrouw.

Tegelijkertijd stelt ze vast dat maar weinig Nederlandse schrijvers voor theater haar pad kruisen. 'Zijn ze er nog wel, buiten Peer Wittenbols, Rob de Graaf en Maria Goos? Het is juist goed als ook nog onbekende stukken worden gemaakt. Het is mijn taak om niet alleen op veilig te spelen.'

Commercieel

Zien de makers zelf de creatieve uitdaging? Dick van den Heuvel bewerkte onder meer Jan Wolkers' Turks Fruit tot musical en maakte toneelversies van Heleen van Royens De gelukkige huisvrouw en Spijt van Carry Slee. 'Natuurlijk kun je zeggen dat het commercieel is. Maar het is ook artistiek interessant. Het materiaal krijgt een tweede blik, de oude structuur wordt losgelaten, ik scheur het boek aan stukken. Spijt eindigt bijvoorbeeld met een zelfmoord, het toneelstuk begint ermee. Ik zie door de bladzijden heen een nieuw werk ontstaan.'

Hij zoekt waar mogelijk de oorspronkelijke auteur op. Voor de komende theateropvoering van Intouchables sprak hij met de schrijver Philippe Pozzo di Borgo. Hij ontmoette Heleen van Royen, hij wilde voor de voorstelling haar psychoses beter begrijpen. Jan Wolkers kreeg een brief van dertien kantjes met uitleg van zijn plan, waarna hij wekenlang elke woensdag langsging op Texel. 'Je kunt het een zekere vorm van lafheid noemen, maar ik wil laten zien dat ik mijn huiswerk heb gedaan. Ik wil de ingrepen uitleggen, welke motieven ik heb, beklemtonen dat theater eigen wetten heeft. Het was geruststellend toen Wolkers zei: ook al maak je er een gamelanspel van, het boek neem je me niet meer af.' Theater, beklemtoont hij, staat op zichzelf. 'Of je het verhaal al kent, is niet eens zo belangrijk. Je wilt iets meemaken.'

Louis van Beek moest zich voor Fatal Attraction contractueel verplicht baseren op het script dat James Dearden voor West End had gemaakt, maar besloot in overleg met de regisseur tot forse ingrepen. Hij negeerde driekwart van de regieaanwijzingen. Geen kinderen en/of dieren op het toneel. Voor de rol van de moeder van de bedrogen echtgenote - te klein in zijn optiek - schreef hij een monoloog. Hij geeft volmondig toe dat zijn hart ligt bij nieuw werk. 'Ik heb een stuk klaarliggen, met zeven acteurs. Ik blijf leuren tot ik erbij neerval.'

Directeur Klamer van Het Toneel Speelt en auteur Wittenbols sluiten niet uit dat de theaterremakes het steeds moeilijker gaan krijgen. Is er altijd wel een toegevoegde waarde? De nieuwigheid gaat er ook wel vanaf. Wittenbols: 'Je vraagt je vroeg of laat echt niet meer af hoe ze het toch hebben geflikt.'

In de zaal van de Leidse Schouwburg galmt het jargon van Cee oo cee kaa. 'Dames, alstublieft!' 'Bedaar toch een beetje!' Een stel jonge twintigers staat voor het eerst in de foyer van het theater. Zij: 'Ik wilde het wel een keer zien. Het is ook sentiment: vroeger elke vrijdagavond Baantjer, thuis, lekker op de bank.' Hij: 'En dan dat muziekje, hè.'

Acteur Peter Tuinman neemt aan een tafeltje zwaaiend de complimenten van de laatste vertrekkers in ontvangst. 'Het is gemeten: 50 procent van onze toeschouwers kwam nooit eerder in het theater. Dit is een kans: hier is het publiek waar iedereen in het vak zo hartstochtelijk om roept.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden