De vele facetten van het enigma Cate Blanchett

Ze is de nieuwspresentator, de onderwijzer, de poppenspeler, de groupie, de fabrieksarbeider, de huisvrouw, maar ook de zwerver. Actrice Cate Blanchett schittert in Manifesto van Julian Rosefeldt. In dertien verschillende films draagt ze teksten voor uit beroemde kunstmanifesten, in dertien gedaanten. Maar wie is zij zelf?

Natúúrlijk is ze ook een elf. Met die lelieblanke, transparante huid en de lichte, amandelvormige ogen. Het gladde, boterblonde haar. Ze had zelfs al de juiste oren: net iets te groot en te wijd uitstaand voor dat delicate hoofd. Op sommige rodeloperfoto's lijken ze sprookjesachtig gepunt van zichzelf. Daar kwam voor de rol van elfenkoningin Galadriel in Lord of the Rings ogenschijnlijk maar een klein beetje trucage voor nodig.

Aristocratisch

De Australische actrice Cate Blanchett (48) heeft een waarlijk aristocratisch aura. Je reinste acteursroyalty is ze: de eeuwige erfenis van haar doorbraakrol als 'Virgin Queen' in de film Elizabeth (1998). Daar was haar huid nog iets witter dan normaal, het tengere lichaam strak ingesnoerd en gepantserd: een even kwetsbare als strijdlustige koningin. In het vervolg, Elizabeth, The Golden Age, negen jaar later, is ze die kwetsbaarheid grotendeels kwijt en heeft ze een haast onaantastbare status verworven. Haar trefzekere stem lijkt nog een octaaf te zijn gezakt. Een onaardse koningin is ze nu, van bijna goddelijk proporties. In haar carrière speelde Blanchett meerdere van zulke mythische, vaak enigmatische vrouwen, onder wie legendarische filmster Katherine Hepburn, Robin Hoods maid Marion, Cinderella's boze stiefmoeder, en Galadriel dus.

Het was haar ongrijpbare, transcendente voorkomen dat de Indiase regisseur Shekhar Kapur ertoe bracht haar te casten als koning Elizabeth, vijf jaar nadat ze haar toneelopleiding in Sydney had voltooid. Maar, benadrukte hij in interviews, hij koos haar ook voor iets anders. 'Ik wilde iemand die mythisch was en écht tegelijk, concreet én etherisch.' Inderdaad combineert Blanchett die tegenstrijdige eigenschappen.

Nuchter

Want net zo goed zou je over haar kunnen schrijven: de Australische actrice Cate Blanchett (48) is verfrissend nuchter. Ze mag een koninklijk voorkomen hebben en het perfecte postuur voor haute couture, in interviews neemt ze geen blad voor de mond, is ze geestig, vol zelfspot en openhartig over haar eigen chaotische natuur (die wordt bezworen door de militaire precisie van haar man, grapt ze dan). Hoeft ze geen rode loper op, dan draagt ze geen prinsessenjurk, maar liever een mannenpak. En trouwens, zo uiterlijk volmaakt is ze ook weer niet. Hoor die bijna mannelijk lage stem, ferm, en aards. Zie die gezellige flaporen. Ze is niet bijzonder lang (1.74) en kan toch iets innemend slungeligs hebben. Ondanks haar sterrenstatus heeft ze altijd een grote nuchterheid behouden ten aanzien van uiterlijkheden. Over schoonheid zei ze in april in Vogue: 'Ik denk er zo weinig mogelijk over na. (...) Juist imperfectie maakt een vrouw of man aantrekkelijk.' Bij haar Oscarspeech in 2014 dankte ze ook de visagie: 'Bedankt dat jullie me mooier maakten. Of althans een poging deden.'

Deze nuchtere, aardse kant van haar persoonlijkheid komt tot uiting in weer heel andere rollen, van vastberaden, dappere en soms gevaarlijke vrouwen, in films als Heaven, Veronica Guerin en Truth. Vrouwen met een doel, die zich door niets laten weerhouden. Idealistische straatvechters voor wie uiterlijkheden triviaal zijn (denk aan haar kaalgeschoren kop in Heaven), of hoogstens instrumenteel. Ogenschijnlijk al even moeiteloos speelt Blanchett onverzorgde, verlopen vrouwen: zoals in The Shipping News (2001) en Blue Jasmine (2013). In die laatste film glijdt ze virtuoos van de ene in de andere Cate, transformeert ze van maatschappelijk succesvolle vrouw tot een beneveld in zichzelf gekeerd wrak. Regisseurs die met haar werkten roemen haar 'fluïde' verschijning en talent voor metamorfose. In I'm Not Here (2007) speelt ze zelfs een man: de al even enigmatische Bob Dylan.

Kwikzilver

Haar dualiteit wordt op een grappige manier het onderwerp van een scène in Jim Jarmusch' Coffee and Cigarettes (2003). Hierin speelt de actrice 'zichzelf': een beroemde filmster, stijlvol, ravissant en onaanraakbaar. In de lobby van haar chique hotel heeft ze een ongemakkelijke ontmoeting met een uit het oog verloren nicht. Blanchett staat deze Shelley stijf en opgelaten te woord. De smoezelige, al te menselijke Shelley - pluizig zwart haar, rockshirt, stevige roker - geeft bot en cynisch antwoord, met plat Australisch accent. De verrukkelijke twist is natuurlijk dat Blanchett óók deze Shelley speelt; in alles haar eigen tegendeel, oppervlakkig onherkenbaar en toch onmiskenbaar zij. Een kwikzilveren Houdini is ze, een ontsnappingskunstenaar die je nooit écht kunt vastpinnen op een type of een rol.

In Manifesto, de filminstallatie van Julian Rosefeldt die vanaf morgen te zien is op het Holland Festival, speelt ze zelfs dertien verschillende rollen. Hier is ze huisvrouw, groupie, choreograaf, directeur, presentatrice en poppenspeler, maar ook een potige fabrieksarbeider en zelfs een verwilderde zwerver.

En waarom eigenlijk niet? Met haar verrassend rechtstreekse, zelfs expliciete humor lijkt Blanchett soms een bootwerker in het lichaam van een elf, en met een adellijke dictie.

Techniek

Hoewel? Hoe klinkt Cate Blanchett eigenlijk echt? In haar 25-jaar omspannende carrière speelde ze Australische, Amerikaanse, Britse, Duitse, Russische, Schotse, Ierse, Franse en Italiaanse personages, elk met bijpassende tongval. Ook haar stemgebruik varieert: soms is ze sopraan, dan weer bariton, haar stem kan warm en vol zijn, maar ook schel.

Als actrice onderscheidt ze zich door haar grote talent voor stemmen en accenten. Ze maakt zich een personage eigen door zich een ander idioom aan te meten. 'Hoe mensen spreken verraadt wat ze voelen', zei ze eens in The New Yorker, 'het ritme onthult intentie en emotie.'

Die aanpak verraadt een technische benadering van acteren, die Blanchett opdeed aan de National Institute of Dramatic Art in Sydney, waar ze in 1992 afstudeerde, nadat ze aan de Universiteit van Melbourne eerst kunstgeschiedenis en economie had gestudeerd. Haar Hollywoodsterrenstatus mag dat soms aan het oog onttrekken, maar het is wezenlijk voor haar succes: Blanchett is vooraleerst toneelactrice. Een 'theatre geek', theaternerd, noemt ze zichzelf. 'Theater is en blijft mijn grote liefde', zei ze in Vogue. 'Je hebt er zo'n directe, dynamische relatie met je toeschouwers (...) Ik hou van de rauwe, eerlijke respons in het theater.'

Dit voorjaar debuteerde Blanchett, op 47-jarige leeftijd, op Broadway. Eerder speelde ze grote rollen bij het Syndey Theatre Company, voor ze daar, samen met haar echtgenoot, regisseur en toneelschrijver Andrew Upton, in 2008 de artistieke leiding op zich nam. In 2013 stopten ze, maar toen ze in 2014 werd bekroond met de Oscar voor beste actrice voor haar rol in Blue Jasmine, dankte ze vooral dit gezelschap. Haar ervaringen op toneel hadden haar een betere filmactrice gemaakt, zei ze. Inspiratie voor de rol van Jasmine putte ze uit het personage Blanche, uit Tennessee Williams' A Streetcar Named Desire, dat ze speelde kort voordat Woody Allen haar vroeg voor zijn film. Net als Blanche is haar Jasmine een neurotische vrouw die krampachtig de schijn van succes probeert op houden, terwijl de mislukking door de kieren giert. Dat contrast, en hoe ze wisselt tussen die twee lagen, is prachtig, en zeker niet vanzelfsprekend bij filmacteurs.

'Toneelspelen vereist, meer dan camera-acteren, een grote technische vaardigheid', zegt Ivo van Hove, die Blanchett volgend jaar zal regisseren in de toneelproductie All About Eve in Londen. 'Er is geen montage, het moet in één keer goed gaan, en die spanningsboog moet je twee uur vasthouden. Cate Blanchett brengt die vaardigheid mee in haar films.' Van Hove zag haar al vaker op toneel, als Hedda Gabler, en in Botho Strauss' Gross und Klein. 'Ik had dat stuk al eens in Duitsland gezien, daar werd het topzwaar, heel serieus, erg Duits, maar Cate bracht een grote lichtheid in haar rol. Je ziet het niet altijd terug in haar films, maar ze is ook een groot comédienne. Zij kan goed in duistere gebieden het lichte opzoeken.'

Contrast

En vice versa. Blanchett praat nauwelijks over haar privéleven, maar in The New Yorker zei ze over het verlies van haar vader, die overleed toen ze 10 jaar was: 'Het was clair-obscur: het moment dat iets donkers de lichtheid van mijn leven infiltreerde.' Dat contrast gebruikt ze bij haar spel; ze zoekt het verdriet op en laat dat 'door haar lichaam stromen', zegt ze.

Regisseur Shekhar Kapur zei eens over haar dat ze zowel monter is als melancholiek. In haar mooiste rollen combineert ze kracht en tragiek. Ze koestert de ambiguïteit van personages, zegt ze zelf, die soms tegenstrijdige reeks acties, emoties en intenties die diepgang en gelaagdheid creëren.

In Blue Jasmine speelde ze zo'n rol, in de beide Elizabethfilms en in Carol. En straks speelt ze zo'n vrouw opnieuw, in All About Eve. 'Zij kan zeer goed uit de voeten met personages die de controle verliezen, van wie langzaam de façade afbrokkelt', aldus Van Hove.

Contrasten en tegenstellingen zijn dramatisch interessant, dat is iets dat Cate Blanchett niet alleen heel goed begrijpt, maar ook lijkt te belichamen. Subliem zijn de momenten dat haar 'innerlijke chaos', zoals ze het noemt, door de uiterlijke perfectie heen schemert.

Dertien gedaanten

Manifesto, vanaf zondag 4 juni te zien op het Holland Festival, is een filminstallatie van de Duitse kunstenaar Julian Rosefeldt. Op meerdere filmschermen is Cate Blanchett in dertien verschillende gedaanten te zien, simultaan als nieuwspresentatrice en verslaggever ter plaatse, als onderwijzeres, als poppenspeler, als verloederde groupie, fabrieksarbeider, huisvrouw en zelfs zwerver.

In de verschillende films draagt ze teksten voor uit beroemde kunstmanifesten uit de 19de en 20ste eeuw, van onder anderen Claes Oldenburg, Guy Debord, Kazimir Malevitsj, John Cage en Barnett Newman. De teksten gaan over vernieuwing en het opheffen van grenzen en beperkingen, in de kunst en in de maatschappij, en klinken, zeker in de eigentijdse context van de films, verrassend hedendaags. Rosefeldt en Blanchett - de films ontstonden grotendeels uit improvisatie - creëerden alledaagse situaties die een geestig tegenwicht bieden aan de soms hoogdravende teksten. Zo slaat een fanatieke lerares haar geïntimideerde kleuterklas om de oren met de filmtheorieën van Lars von Trier, Werner Herzog en Jim Jarmusch.

5 t/m 25/6, Casco Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden