De tuin is hun redding

Geestige en ontroerende terugblik op de bijzondere vriendschap tussen schilder/schrijver Anton Valens en de kleurrijke uitgever Jaap Jansen.

null Beeld rechtenvrij / CREDIT: Anton Valens
Beeld rechtenvrij / CREDIT: Anton Valens

'Il faut cultiver notre jardin', is de beroemde slotzin van Voltaires Candide. Onwillekeurig moet je er steeds aan denken bij Het compostcirculatieplan van Anton Valens (1964), wiens vorige roman Het boek Ont genomineerd was voor de AKO literatuurprijs. Het grootste deel van zijn nieuwe roman speelt zich namelijk af in een volkstuin ten noorden van Amsterdam, een verwaarloosd, drassig stuk grond dat voortdurend verzakt, overwoekerd wordt door zevenblad, getergd door konijnen en mollen, en waar het goedje Escar-go niets uithaalt tegen vraatzuchtige slakken.

Volkstuin

Al is Valens een te goede schrijver om Voltaires afgekloven woorden te citeren, het bewerken van de tuin vormt het hart van dit boek. Schrijver en schilder Peter Vervest, een alter ego van Valens (mensen- en enveloppenschuw), wordt na een knullig mislukte zelfmoordpoging onder de hoede genomen van de heer Jens de Jong, een gepensioneerd uitgever. De Jong is aangesteld als Vervests strenge redacteur, maar de band wordt algauw dieper en Vervest ontwikkelt zich tot fanatieke hulp in De Jongs volkstuin. Als ze niet samen aan het schoffelen zijn, stuurt De Jong hem kattebelletjes: 'Dr zit n woelrat onder de kattensnor - help!' Na De Jongs dood neemt Vervest de tuin over. De roman is een even geestige als ontroerende terugblik op een bijzondere vriendschap, afgewisseld met Vervests tuinlogboek in het heden.

Dat Het compostcirculatieplan een sleutelroman is, heb je spoedig door. Er wordt niet kunstmatig toegewerkt naar een ontknoping; Valens tekent een portret in losse scènes van de kleurrijke redacteur. Omdat het uit het leven gegrepen is, valt die structuur op z'n plaats. Uit het dankwoord blijkt dat het gaat om de in 2008 overleden Jaap Jansen, bekend van de radicaal linkse uitgeverij Van Gennep. Zijn partner, acteur Joop Admiraal, heet hier Hugo Compaan, en zo zijn er meer beroemde figuren te herleiden (onder wie Ramses Shaffy, als Raoul Kanak, de strontvervelende invalide ex van Compaan).

Ploeteren

Misschien is het mooiste eerbetoon aan zijn overleden vriend wel Valens' wonderlijk uitzinnige stijl. Hij trekt de meest tegenstrijdige registers open: volkse woorden als 'daaro', 'zeuven', maar ook Couperiaanse samentrekkingen als een 'wenend-bleke zomer', of kolderiek 'platter-dan-pannekoekpolder'. Je grinnikt regelmatig om zijn vondsten, terwijl het niet afdoet aan de weemoedige sfeer van dit requiem.

Jaap Jansen had werkelijk een volkstuin, het is allemaal waargebeurd. En toch moet je in het wroeten in de aarde wel een metafoor zien, net als bij dat gezegde van Voltaire. Voor de literatuur, bijvoorbeeld. 'Het baggeren deed me aan schrijven denken, alsof de baggerbeugel een reuzenpen was waarmee ik telkens op en onder het oppervlak kraste', schrijft Valens, die verderop een verband legt tussen De Jong/Jansens kwaliteiten als uitgever en als tuinder.

Maar de tuin is natuurlijk ook een symbool voor de vergankelijkheid, voor het onophoudelijk ploeteren voordat de natuur het overneemt. Tekenend is dat de as van De Jong wordt uitgestrooid over het perceel. 'Ik beschouw mezelf niet zozeer als een debuterend volkstuinder', denkt Vervest, 'als wel als grondwerker. Dat is net zoiets als een schrijnwerker.'

Dat ploeteren levert gelukkig ook iets op. De tuin is de redding voor zowel Vervest als De Jong, voor wat het leven hen aan droefheid te verwerken geeft. Het compostcirculatieplan (geweldige titel, trouwens) is dan ook een even aardse als geestelijke roman. Je moet je tuin bewerken en er dan schitterend over schrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden