ESSAY

De triomf van de televisielesbo's

Dankzij series als Orange is the New Black verschijnen meer lesbische personages op televisie dan twintig jaar geleden. Toen moest de kijker het nog stellen met subtext: homoseksualiteit tussen de regels door. Hanna Bervoets over de triomf van de televisielesbo's.

Alex (boven) en Piper in Orange is the New Black.Beeld .

3 februari 1997. De 37ste aflevering van fantasyserie Xena: Warrior Princess loopt ten einde. Heldin Xena, Griekse strijdster met zwaard en paard, werd de vorige aflevering vermoord, maar is zojuist weer tot leven gewekt en legt haar handen nu op de schouders van haar reispartner, de blonde Gabrielle.

Gabrielle: 'Why did you leave? There's so many things I want to say to you.'

Xena: 'You don't have to say a word.'

De aflevering wordt die dag door duizenden Amerikanen bekeken. Onder hen veel jongeren en kinderen. Maar ook groepjes lesbische vriendinnen; vrouwen die zich in cafés en huiskamers om het televisietoestel hebben verzameld en joelen wanneer Xena zich voorover buigt...

Gabrielle: 'I can't lose you again.'

Xena: 'I'll always be here.'

...en haar lippen op die van Gabrielle plaatst.

Xena en Gabrielle in Xena The Warrior Princess.Beeld .

Xena-geschiedenis

Ja, zo zal het ongeveer gegaan zijn, die februari-avond. En aflevering 37 werd opgenomen op video, van NTSC- naar VHS-formaat omgezet en de hele wereld over gestuurd, van Xenafans naar Xenafans. Ik was er daarvan een. Toen ik aflevering 37 van een Belgische vrouw ontving, was ik 15 jaar oud en volledig in de ban van Xena en haar sidekick. Ik zou de videoband avond aan avond bekijken. Waarom eigenlijk?

Even wat Xena-geschiedenis. Roversleider Xena (actrice Lucy Lawless) maakt voor het eerst haar opwachting in fantasyreeks Hercules: The Legendary Journeys, maar krijgt al snel haar eigen spin-off-serie: Xena: Warrior Princess. Net als de mythe van Hercules speelt het verhaal rond Xena zich af in een oud-Grieks landschap vol verdacht middeleeuws aandoende dorpen. Net als Hercules vecht Xena tegen Griekse goden en Romeinse krijgsheren en net als Hercules krijgt Xena van de scriptschrijvers een trouwe sidekick toegewezen - zij het geen kleine blonde man, zoals in Hercules' geval, maar een kleine blonde vrouw.

Xena en Gabrielle ontmoeten elkaar in de eerste aflevering en hoewel Xena aanvankelijk niets van Gabrielle wil weten, zitten de twee tegen het einde van de aflevering samen voor een knapperend haardvuur. Het begin van een bijzondere vriendschap? Sommige kijkers zagen iets anders. De manier waarop Gabrielle door Xena's haar streek. Hoe Xena haar vervolgens smachtend aankeek. Alle keren dat Xena ronduit hysterisch raakte wanneer Gabrielle in gevaar was; dit was geen vriendschap, dit was passie! Zo vormden Xena (lang, donker, stoer) en Gabrielle (klein, blond, lief) tussen 1995 en 2001 het meest romantische lesbische koppel op de Amerikaanse tv.

Althans: voor wie het wilde zien.

Xena en Gabrielle in Xena: Warrior Princess.Beeld .

Subtext

De relatie tussen Xena en Gabrielle werd subtext genoemd. Een term die verwijst naar een dubbele bodem; een extra, zij het verborgen betekenis in het vertelde verhaal (de maintext). Homoseksualiteit tussen de regels, kortom. Als Gabrielle haar armen om Xena's middel sloeg als ze samen op haar paard zaten, kon dat als veiligheidsmaatregel worden opgevat, maar ook als blijk van diepe genegenheid. En hoe diep Gabrielles handen straks omlaag zouden glijden, tja: dát was aan de kijker.

Niet dat de scriptschrijvers het zelf zo bedacht hadden. In het eerste seizoen van Xena: Warrior Princess was de subtext onbedoeld. De seksuele spanning tussen Xena en 'Gabby' bestond uitsluitend in de ogen van de kijkers. Cultuurtheorist Stuart Hall noemt dit een opposite reading: een alternatieve lezing die indruist tegen de 'dominante ideologie' van de makers. Die dominante ideologie was in dit geval het idee dat heteroseksualiteit iets vanzelfsprekends is, dat álle personages in Xena sowieso hetero zouden zijn. 'Eronormativiteit' heet dit binnen cultuurtheoretische kringen.

Maar met de groei van het lesbische publiek veranderde er iets. De personages kregen plotseling dubbelzinnigheden in de mond gelegd ('Come on Gabrielle, let's get wet!', 'She wants me to fist a fish?'), Xena en Gabrielle wierpen elkaar steeds meer steelse blikken en 'I love you's toe. Om de paar afleveringen kreeg hun interactie ronduit homo-erotische trekjes. Gabrielle - tijdelijk veranderd in vampier - bijt in Xena's nek. Xena zoent huilend Gabrielle handen. Gabrielle zeept Xena's rug in, naakt, in een stomende tobbe.

Subtext anno 2015

Xena en Gabrielle waren niet het enige lesbische subtextkoppel in de jaren negentig. Ook de ambigue relatie tussen Captain Janeway en Seven of Nine uit Star Trek: Voyager (1995-2001) genereerde sites vol fanfiction.

Onlangs signaleerden kijkers onderhuidse seksuele spanning tussen Rachel en Quinn uit Glee (2009-2015) en Jane en Maura in Rizzoli & Isles (2010-heden). Nu lijkt er vooral een opleving gaande wat betreft homo-erotische spanning tussen mannelijke personages. Populaire subtext-stellen anno 2015: Will en Dr. Hannibal uit Hannibal (2013 - heden), Dean en Castiel uit Supernatural (2005 - heden) en Sherlock Holmes en Dr. John Watson uit Sherlock (2010 - heden). Het aantal openlijk homoseksuele mannelijke personages lijkt daarentegen achter te blijven op de lesbische revolutie. Misschien omdat producenten ervan uitgaan dat zoenende vrouwen door een heteroseksueel publiek minder aanstootgevend worden geacht dan zoenende mannen.

Knipoog

De producenten én actrices van Xena zeiden in interviews hun lesbisch publiek op deze manier tegemoet te willen komen. Zo werd de subtext 'geïncorporeerd': de makers boden de kijkers een kant-en-klare alternatieve lezing aan, een beetje zoals kledingfabrikanten hiphopbroeken met afzakpotentie op de markt brengen - verzet gereduceerd tot koopwaar.

Geïncorporeerd of niet, de subtext in Xena bleef een afwijkende interpretatie. De meeste kijkers zagen nog altijd twee heteroseksuele vrouwen wanneer ze naar Xena en Gabrielle keken. Subtext was dus een knipoog van de scriptschrijvers naar een specifiek publiek - een select groepje fans dat zich gehoord voelde in hun wensen, verbonden met degenen die de knipoog óók zagen; misschien zelfs verheven boven degenen die haar misten.

Teleurgestelde fans

En toch begonnen sommige fans na een paar seizoenen te morren. Het aantal kijkers uit de oorspronkelijke doelgroep was flink afgenomen, de subtextaanhangers waren de serie juist trouw gebleven. Maar telkens wanneer Xena's lippen die van Gabrielle raakten, werd daar een plottechnisch smoesje voor aangedragen. Gabrielle had mond-op-mondbeademing nodig, Gabrielle moest worden wakker gekust na een vloek, of, in het geval van aflevering 37: Xena's lichaam was tijdelijk door een mannelijke struikrover overgenomen.

'Wanneer komt Xena nou uit de kast?', klonk het steeds vaker op de fanfora. Dat zou nooit gebeuren. Na 6 seizoenen en 134 afleveringen sterft Xena tijdens een veldslag tegen een leger Japanse demonen. Gabrielle schreeuwt het uit, knielt naast het levenloze lichaam en drukt haar lippen een paar seconden lang op die van Xena - een poging haar weer tot leven te wekken. Uiteraard.

In interviews kwam actrice Lucy Lawless teleurgestelde fans tegemoet: 'Xena en Gabrielle waren zeker een stel', zei ze in 2003. 'Ze waren gewoon getrouwd.' Als echtgenoten leven de twee nu voort, in honderden YouTube-compilaties waarin de meest romantische subtextmomenten door fans achtere elkaar zijn gemonteerd - al dan niet op muziek van zangeres Melissa Etheridge

Nog elk jaar komen er nieuwe video's bij.

Xena en Gabrielle in Xena The Warrior Princess.Beeld .

Nieuwe fase

Ondertussen is er veel veranderd in het westers televisielandschap. Had dramaserie The L-Word tussen 2004 en 2008 zo'n beetje het monopolie op uitgesproken lesbische personages, op dit moment tellen Amerikaanse series meer homoseksuele vrouwenrollen dan ooit.

Afterellen.com, een website over lesbische popcultuur, hield begin dit jaar een enquête onder haar bezoekers: wat is het beste tv-koppel van het moment? Er was keuze uit zestien lesbische televisiestellen: Brittany en Santana uit Glee namen het op tegen Tammy en Sara uit Transparent, Callie en Arizona uit Grey's Anatomy tegen Amy en Reagan uit MTV's Faking it.

'We zitten in een nieuwe fase', zei scenarioschrijfster Gianna Sobol in een interview op diezelfde website. Sobol, zelf lesbisch, schreef onder andere voor Six Feet Under en The Returned - series met sterke homoseksuele personages.'Lesbische relaties op televisie hoeven niet langer te worden geproblematiseerd, of zelfs uitgelegd', aldus Sobol. Publiciste Heather Hogan, redacteur bij onlinevrouwenplatform autostraddle.com, spreekt zelfs van 'A queer women revolution on tv!'

Die 'revolutie' is mede te danken aan een toename van betaal- en on-demand-kanalen, zoals HBO GO, Netflix en Amazon Instant Video. Deze zenders hoeven geen rekening te houden met de wensen van conservatieve adverteerders en trekken een over het algemeen hoogopgeleid, ruimdenkend publiek. Of: een publiek dat graag ruimdenkend zou willen zijn - je bent de series die je kijkt.

Brittany en Santana in Glee.Beeld x0

Orange is the New Black

Een van de grootste on-demand-successen van dit moment is Orange is the New Black. De serie speelt zich af in een vrouwengevangenis en bereikt wereldwijd een miljoenenpubliek. Op de nieuwste promotiefoto poseren de belangrijkste actrices knus tegen elkaar aangedrukt: dertien vrouwelijke personages, van wie zeven homoseksueel. In het midden van de foto staan Piper (biseksueel) en Alex (lesbisch). Vooral in het eerste seizoen vormde dit koppel een belangrijke dramatische spil. Alex: lang, donker, stoer, Piper: klein, blond, lief - het is moeilijk om bij Piper en Alex niet aan Xena en Gabrielle te denken. Maar twintig jaar na Xena lijkt het publiek eindelijk klaar voor een lesbisch stel dat elkaar openlijk zoent, uitdaagt, begeert én bevecht.

Dat betekent niet dat subtext helemaal verdwenen is. Vooral op Amerikaanse kabelzenders worden homoseksuele relaties relatief kuis weergegeven, soms bestaat geaardheid als vanouds slechts tussen de regels (zie ook het kader). In het derde seizoen van zombieserie The Walking Dead dwaalt er zelfs een Xena en Gabrielle-achtig koppel door apocalyptisch Amerika. De gespierde, donkere Michonne verdedigt haar blonde reisgenootje Andrea hartstochtelijk met haar zwaard - scènes die verhitte internetdiscussies over vermeende seksuele spanning opleverden.

Is subtext anno 2015 niet een beetje achterhaald? Daarover verschillen de meningen. Subtext is een manier om homoseksuele kijkers 'aan het lijntje' te houden zonder een meer behoudend publiek af te schrikken, menen tegenstanders. Zo bekeken is subtext een knieval voor homofobie, geen opstapje naar emancipatie. Je kunt het ook anders zien. Een jonge vrouw die opgroeit in conservatieve kringen zal misschien niet zo snel een serie als Orange is the New Black durven opzetten, stelt Heather Hogan. 'Maar misschien kijkt ze wel naar Xena: Warrior Princess en denkt ze: verdomd, ik ben lesbisch, net als Xena!'

Michonne en Andrea in The Walking Dead.Beeld .

Select publiek

Er is nog een reden om subtext niet helemáál af te schrijven. Het is suggestief. Het is lingerie, waar maintext kale naaktheid is. Subtext is het dubbelzinnige appje, maintext de booty call, het telefoongesprek om een seksafspraak te maken. Het is maar wat je sexy vindt. Daarbij doet subtext een beroep op de fantasie van de kijker. En die fantasie is onbegrensd.

Dit blijkt wel uit de hoeveelheid fanfictionverhalen geschreven door en voor Xenafans. Die gaan een stuk verder dan de zoenscènes tussen Alex en Piper op tv. Er zijn fanverhalen waarin Xena Gabrielle afranselt met een leren zweep - naar beider tevredenheid. Dat klinkt bont. Maar binnen het Xena-universium is bdsm (bondage, dominance, sadisme and masochism) tussen de hoofdpersonages wel degelijk een mogelijkheid. Hun relatie was immers niet helder afgebakend, kende geen kadrering. In die zin is subtext in potentie subversiever dan maintext.

Bovendien schept zo'n dubbele laag een band tussen kijkers. Het is een geheim, gedeeld met slechts een select publiek, een club waar je alleen bijhoort wanneer je de juiste codes kent; online discussiëren over subtext voelt als het binnentreden van een speakeasy - een illegale bar. Dat maakt subtext exclusief, waar maintext van iedereen is. De consequentie van emancipatie is nu eenmaal het opgeven van de uitzonderingspositie; in elke bevrijding schuilt verlies.

Nu is er geen enkele reden om nostalgisch te zijn over een tijd waarin homoseksualiteit werd geweerd op primetime. Het is even ontroerend als opwindend dat Piper haar hoofd op de schouder van Alex kan leggen zonder dat we ons af hoeven te vragen wat haar ware gevoelens zijn. Alleen soms, heel soms, zijn de dingen net iets mooier wanneer alleen jij ze ziet.

Het tweede seizoen van Orange is the New Black verschijnt 27/5 op dvd. Vanaf 12/6 is het derde seizoen te zien op Netflix.

Xena: Warrior Princess, seizoen 1 t/m 6 zijn op dvd verkrijgbaar.

Taylor Schilling als Piper Chapman en Uzo Aduba als Crazy Eyes in een scene van Orange is the New Black.Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden