Beschouwing

De toekomst voorspellen, hoe doe je dat?

Woensdag 21 oktober 2015 is de dag dat Marty McFly in Back to the Future 2 in de toekomst arriveert. De makers zagen smartwatches en 3D-films al aankomen, maar schatten de fax duidelijk te hoog in. De toekomst voorspellen, hoe doe je dat?

Beeld Hollands Hoogte

Zelfdrogende kleding, automatisch strikkende schoenen, vliegende skateboards en snelwegen in de lucht. Zo zagen de makers van de filmtrilogie Back to the Future in 1985 de dag van vandaag.

Back to the Future draait om tijdreizen. Hoofdrolspelers Marty McFly (Michael J. Fox) en Doctor Emmett Brown (Christopher Lloyd) reizen in het eerste deel met een tot tijdmachine omgebouwde auto, een DeLorean om precies te zijn, dertig jaar terug in de tijd: van 1985 naar 1955. McFly, een typische Amerikaanse tiener, moet terug naar het verleden om zijn puberende ouders bij elkaar te brengen en zo zijn eigen bestaan te redden.

Deel twee begint waar deel één eindigt. McFly is net terug uit het verleden als Brown hem alweer meeneemt naar een andere tijd. Dit keer heeft zijn toekomstige zoon hulp nodig. Als hij weer in de DeLorean is gestapt, maakt McFly zich zorgen; de weg lijkt niet lang genoeg om de voor tijdreizen benodigde snelheid van 88 mijl per uur te halen. Brown stelt hem gerust met het beroemdste citaat uit de trilogie: 'Roads? Where we're going, we don't need roads.' De DeLorean stijgt op en vliegt naar de toekomst. Op het dashboardkastje is de datum van bestemming te lezen: 21 oktober 2015.

Met de heilige datum van vandaag als absoluut hoogtepunt, beleefde Back to the Future dit jaar een revival. Vandaag houden bioscopen en televisiezenders wereldwijd ouderwetse Back to the Future-marathons. Sinds het verschijnen van het eerste deel in 1985 werd er nog nooit zo veel Back to the Future-merchandise verkocht als in 2015. Een Amerikaan die zo slim was zijn DeLorean om te bouwen tot de tijdmachine uit de film, verdient vandaag meer dan 10 duizend euro door de auto te verhuren. Actrice Claudia Wells, die ongeveer zeven minuten te zien is in deel 1 als Jennifer Parker, het vriendinnetje van McFly, verdient dit jaar naar schatting 3 ton met haar aanwezigheid op filmbeurzen, waar ze handtekeningen verkoopt. Een goudmijn, en dat terwijl ruim veertig mensen het script afwezen, totdat Steven Spielberg er wél iets in zag.

Self-fulfilling prophecy

Bij misschien wel het bekendste technische snufje uit Back to the Future 2 lijkt er sprake van een self-fulfilling prophecy. In 2015 skateboardt McFly op een zwevend bord, een hoverboard. Hierdoor geïnspireerd produceert Lexus nu een hoverboard, waarvan de eerste beelden in augustus verschenen. Technologiebedrijf Hendo presenteert uitgerekend vandaag een eigen hoverboard. Scriptschrijver Bob Gale is uitgenodigd om zijn bedenksel uit te proberen. 'Mijn leven is erg bevredigend.' Met je hoverboard over straat zweven is helaas nog ver weg. Met de huidige technieken is daarvoor niet alleen een speciaal bord nodig, maar ook een compleet magnetische straat. Een onbetaalbaar geintje.

Aantrekkelijke toekomst

We doen de films echter tekort als we het succes alleen aan de mythe rond een datum en een toekomstfantasie toeschrijven. De eerste twee delen zijn zulke goede komedies dat je geneigd bent de makers het wat tegenvallende derde deel te vergeven. In de eerste twee delen reizen de personages niet te ver in het verleden of in de toekomst. Op die manier komen ze zichzelf, hun kinderen en hun ouders constant tegen in een andere tijd. Zo valt de jonge versie van de moeder van McFly als een blok voor haar vanuit de toekomst overgekomen zoon, die ze Calvin Klein blijft noemen omdat dat op zijn onderbroek staat.

Daarnaast blijken handelingen in de ene tijd steevast direct invloed te hebben op de andere tijd. McFly moet in 1955 de rol van de verwonde muzikant Marvin Berry overnemen, op het schoolfeest waar zijn ouders voor het eerst horen te kussen. McFly speelt Johnny B. Goode, de hit van Chuck Berry. De verwonde Marvin Berry blijkt een neef van Chuck Berry en hij laat hem door de telefoon het lied horen: 'Die nieuwe sound waar je naar op zoek bent? Luister hier maar eens naar!' Is de grootste hit van Chuck Berry nu geïnspireerd door een tijdreizende fan die dezelfde hit naspeelt? Ondertussen maakt McFly bewegingen die doen denken aan Elvis, The Who en Jimi Hendrix. Het jarenvijftigpubliek vindt het niks, 'Maar', zegt McFly tegen zijn publiek, 'jullie kinderen gaan het geweldig vinden.'

Bob Gale schreef samen met Robert Zemeckis - die later Forrest Gump regisseerde - de scripts. Gale deed geen poging 2015 zo accuraat mogelijk te voorspellen. Hij wilde vooral een aantrekkelijke toekomst presenteren: 'Het is een komedie, we wilden plezier hebben met onze voorspellingen, een toekomst scheppen die beter is dan het verleden. Mensen moesten bij het zien van de film naar die tijd verlangen.'

Het Hoverboard en Nikes uit de toekomst. Beeld Noël Loozen

Back to the Future krijgt smakelijk toetje

Op de Blu-ray-editie van Back to the Future krijgt de trilogie een smakelijk toetje dankzij een hyperkwieke Doc Brown. Een uitstekend uitgevoerde uitgave met melige extra's. Lees hier de recensie.

Op 12 december 1985 verscheen in de Volkskrant de recensie van de eerste Back to the future-film. Wat vond onze recensent er toen van? Lees het hier.

Lineair denken

Toch is het te makkelijk om de voorspellingen af te doen als onzinnige fantasieën. Als je uitgaat van bestaande menselijke behoeften, van wat mensen graag zouden zien in de toekomst, maak je de meeste kans op een accurate voorspelling, zegt de in Silicon Valley werkzame futuroloog Michael Redding. De ontwikkeling van technische mogelijkheden is goed te voorspellen, maar het is belangrijk te bedenken dat die mogelijkheden resulteren in iets wat een behoefte bevredigt. Redding: 'Vijftig jaar gelden werd al voorspeld dat de rekenkracht van computers elke twee jaar zou verdubbelen. Dat klopt. Gek genoeg zag niemand Facebook aankomen, terwijl dit netwerk basale, menselijke behoeften bevredigt: interactie met vrienden, het bouwen van een gemeenschap.'

Dat deed Gale dus goed in zijn script: juist omdat hij uitging van wat mensen graag willen hebben, voorspelde hij een aantal technische snufjes correct. Zo kan Doc Brown in 2015 op zijn horloge zien hoe laat het stopt met regenen. Nu Buienradar ook te gebruiken is op smartwatches, is die belofte volledig ingelost. Ook beeldbellen, zoals met Skype, komt nadrukkelijk voor in de toekomstfantasie van Back to the Future, net als heel platte, heel grote televisieschermen. En het 19de deel van Jaws is weliswaar nooit verschenen, áls het was verschenen, had dat zomaar in 3D geweest kunnen zijn, zoals de film voorspelt.

Bij het voorspellen van de toekomst zijn we bovendien geneigd lineair te denken. We gaan uit van iets wat al bestaat en vermoeden dat die bestaande zaken zich verder ontwikkelen. Dat blijkt ook uit de film. Een mooi staaltje van lineair denken in de film is wanneer Brown en McFly zich met een vliegende auto verplaatsen. We zien een snelweg met afslagen naar verschillende steden, maar dan hoog in de lucht. Alle auto's vliegen op dezelfde hoogte. Dat zijn dus vliegende auto's, maar dan met alle nadelen van een rijdende auto. Gale staat nog steeds achter die keuze: 'Mensen hebben genoeg problemen met rijden in twee dimensies, we vonden het toen al een slecht idee om daar drie dimensies van te maken.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Het fictieve 2015 versus het echte 2015

* De DeLorean tijdmachine met ingebouwde Flux Capacitator: Ford biedt weliswaar een model aan met Flux Capacitator, maar, eh, die werkt niet. En DeLorean is al jaren failliet.

* De vliegende auto: nee, maar we zijn een eind op streek met de zelfrijdende auto.

* Platte beeldschermen: check

* Snelle faxen: we zijn iets verder inmiddels. Het internet kwam ertussen.

* Vakanties in Vietnam: check.

* Beeldtelefoon: Facetime, Skype

* Hoverboard: de Wii

* Hologram Jaws 19: 3D Star Wars 7

* Zelfstrikkende sneakers: Nike kondigt een 'power-lacing technology' aan.

Beeld uit de film.

Denkfout

Toch is het een voorbeeld van een denkfout bij het voorspellen van de toekomst, meent futuroloog Redding. 'Techniek die de wereld echt verandert, is geen voortzetting van wat al bestaat. Hadden we iemand in de oertijd om zijn toekomstbeeld gevraagd, dan had hij geantwoord dat we beter brandende vuurtjes en scherpere pijlen zouden krijgen.' Zo barst het in Back to the Future 2 van de supersnel werkende faxmachines. 'Dat hebben we verknald', geeft Gale toe. Aan de andere kant had de kijker in de jaren tachtig ook herkenningspunten nodig. Een wereld waarin iedereen zijn informatie op een smartphone ontvangt had vermoedelijk niet tot de verbeelding gesproken.

Dan worden er in de film toekomstbeelden geschetst die niet afhankelijk zijn van technische mogelijkheden. Zo loopt McFly langs een poster waarop surfvakanties in Vietnam worden aangeprezen. In de jaren tachtig ondenkbaar, met de Vietnamoorlog nog vers in het geheugen - alsof je nu gaat kanoën in Syrië - maar vandaag werkelijkheid. Ook loopt McFly in 2015 langs de etalage van een antiekwinkel met spullen uit de jaren tachtig: de eerste Apple-computer, videobanden en lavalampen. 'Dat was de makkelijkste voorspelling', zegt Gale, 'we wisten zeker dat mensen in 2015 nostalgisch zouden zijn over de jaren tachtig.'

Op het gebied van mode hadden de makers het beter dichtbij kunnen zoeken. Nu draagt McFly een fluoriserende pet en een zelfdrogende jas die zich door aan een koordje te trekken aanpast aan zijn maat. Zijn vader draagt niet één, maar twee stropdassen als hij naar zijn werk gaat. De kleding die McFly draagt in 1985 - spijkerbroek, simpel shirt, afgetrapte Nikes, lijkt meer op de trend van vandaag. Mode heeft nou eenmaal de neiging zichzelf te herhalen.

Uiteindelijk is 21 oktober 2015 ook een treurige dag voor Back to the Future-fans. Die toekomst waar ze drie decennia lang naar uitkeken, is nu verleden tijd. De grootste tegenvaller van het werkelijke 2015 werd verwoord door Steve Czarnecki, beheerder van de grootste Back to the Future-fansite ter wereld: 'They don't make movies like this anymore.'

De auteur, Thomas Hogeling, maakte samen met Tom Roes en HardZout een documentaire over de film: Back to 2015. Première: 21/10, filmtheater Kritierion in Amsterdam. Ook te zien via NPO3Lab.nl en op 25/10 om 23.30 op NPO3.

Doc met zijn horloge dat het weer voorspelt.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden