De toekomst van God

Madonna wordt de nieuwe paus

Hedendaagse beschouwingen over godsdienst en ongeloof beginnen doorgaans met de stelling dat de 'secularisatiethese' failliet is.

Overal is godsdienst in opmars. De kerken lopen leeg, maar godsdienst leeft meer dan ooit tevoren. Max Weber (1864-1920), Emile Durkheim (1858-1917), de Verlichtingsfilosofen en anderen die hadden verwacht dat godsdienst een zachte dood zou sterven, hebben het helemaal bij het verkeerde eind gehad.

In zekere zin is dat natuurlijk juist. Maar het is een stelling die toch ook weer met de nodige voorzichtigheid moet worden beoordeeld. Laten we eens iets preciezer kijken naar die hedendaagse manifestaties van geloof en religiositeit. Dat Madonna aan een kruis hangt tijdens een popconcert, bewijst dat echt dat de secularisatiethese failliet is? Of is het juist een paradoxaal voorbeeld van de verbreiding van het ongeloof? Dat David Beckham en Robbie Williams zich met religieuze symbolen uitdossen, moet dat worden gezien als een herleving van de belangstelling voor religie? Of is het juist het krachtigste bewijs voor de trivialisering van godsdienst?

Kan men de pastoor die de motoren van de motorclub in Geleen zegent, zien als een manifestatie van de vitaliteit van het katholicisme of is het een indicatie voor de verdamping van het gedachtegoed van de Kerk van Rome? Is het geknuffel met bomen een ondersteuning van de stelling dat 'God revanche heeft genomen' (G. Kepel) of gaat het hier om een primitief soort heidendom dat duidelijk maakt dat de dood van God echt zijn beslag heeft gekregen en nu ook de gewone man bereikt heeft en niet alleen Friedrich Nietzsche (¿ 1900)?

In de onoverzichtelijke wereld van hedendaagse religiositeit proberen vele schrijvers enige orde aan te brengen. De twee meest geslaagde recente boeken over dit onderwerp lijken mij De God van Nederland, onder redactie van Elma Drayer en Pieter van der Ven, en De toekomst van God van de trendwatchers Adjiedj Bakas en Minne Buwalda, .

Onder aanvoering van Drayer ging een team van journalisten, verbonden aan het dagblad Trouw (Pieter van der Ven, Marc van Dijk, Emiel Hakkenes), op zoek naar het 'normale en alledaagse christendom'. In De God van Nederland komt, blijkens het voorwoord van Lodewijk Dros, de gewone gelovige in Uithoorn in beeld, de dorpsdominee met neuspiercing uit Bovensmilde, de jeugdkerk van Drachten.

Er zijn prachtige stukken bij. Zoals die van de motorzegening in het Limburgse Geleen waar ik al aan refereerde - en zo bevat het boek nog 49 andere portretten van religieuze bewegingen en figuren waar de gewone burger niet zo snel aan zal denken als het om hedendaagse geloofsbeleving gaat.

Veelzeggend is ook het stuk over de orthodoxe kerk waar tegenwoordig weer meer belangstelling voor bestaat. 'Vrijheid geeft mij geen blijheid', zegt een bekeerling tot de orthodoxie. 'Ik heb behoefte aan duidelijkheid en regels; de orthodoxe kerk biedt mij dat.' Als je aan een katholieke priester vraagt of hij in God gelooft, luidt het antwoord 'tja, moeilijk'. In de oosters-orthodoxe kerk hebben ze daar geen moeite mee. Dan zegt men: 'Christós Voskrése, Christus is opgestaan.'

Heel herkenbaar, moet ik zeggen. Zelfs voor een ongelovige. Bijzonder handig in het boek van Drayer en Van der Ven is dat zij na de portretten speciale kadertjes met feitelijke informatie geven over de verschillende geloofsrichtingen. Dan kunnen we lezen dat Nederland ongeveer 35 oosters-orthodoxe parochies kent, met samen ruim tienduizend leden.

De God van Nederland levert de lezer een schat aan informatie over religieuze bewegingen waarvan we vaak het bestaan niet voor mogelijk zouden hebben gehouden.

Dat het boek van Drayer en Van der Ven over het christendom gaat, is als we ons op de titel concentreren niet helemaal verantwoord, omdat de God van Nederland tegenwoordig zijn positie op zijn minst moet delen met die van Allah.

De 'nieuwe godsdiensten' komen uitvoerig in beeld in De toekomst van God

van Bakas en Buwalda. Zij beschrijven zeven trends in jodendom, christendom, islam, boeddhisme, maar vooral ook veel hedendaagse ontwikkelingen in de populaire cultuur die met religie te maken hebben. Bakas verraste reeds in 2005 met Megatrends Nederland. Het nieuwe boek is volgens hetzelfde (succesvolle) stramien van dat boek opgezet. Aan de hand van telkens zeven trends worden ontwikkelingen beschreven op het terrein van cultuur en godsdienst. De boeken worden afgesloten met een opstel waarin beschreven wordt hoe de wereld er in de toekomst uit zal zien.

Zo voert Bakas in Megatrends Nederland een hilarische eindejaarsrede op van koningin Amalia uit 2050. In De toekomst van God doet hij verslag van een 'Concilie van Berlijn' uit 2025, wanneer Ahmedinejad de spirituele leider is van Eurabia, Tariq Ramadan burgemeester van Parijs, de popster Madonna paus is geworden en Ayaan Hirsi Ali vice-president van de Federatie van Amerikaanse staten.

Bakas' boeken zijn met humor en vaart geschreven. Hij maakt wel een paar storende foutjes (zo schrijft hij 'Fukoyama' in plaats van 'Fukuyama', 'Abu Kamza' in plaats van 'Abu Hamza', Gurpreet 'Bhazti' in plaats van 'Bhatti' en denkt hij dat Afshin Ellian een ex-moslim is). Maar die schoonheidsfoutjes vallen in het niet bij de verdiensten van De toekomst van God. De boeken van Bakas (en Buwalda) zijn bovendien bovendien prachtig geïllustreerd. Elke foto vertelt een eigen verhaal dat ondersteunend werkt ten opzichte van de tekst (wat vanzelfsprekend lijkt, maar feitelijk vaak niet het geval is bij geïllustreerde boeken).

De vraag blijft natuurlijk of de trends die Bakas schetst, juist zijn. Sommige van zijn toekomstscenario's zijn ronduit huiveringwekkend (hij voorspelt een groei van het fundamentalisme en extremistische religieuze bewegingen). Men mag hopen dat er niet alleen zoiets bestaat als een 'self-fulfilling prophecy' maar ook een 'self-denying prophecy': een voorspelling die mensen zo aan het schrikken brengt, dat zij alles in het werk stellen om het voorspelde onheil af te wentelen en daarin ook daadwerkelijk slagen.

Dat Bakas dat zelf voor mogelijk houdt blijkt eruit dat hij Megatrends Nederland besluit met de afbeelding van een grote wekker die op vijf voor 12 staat. 'This is our wake-up call', schrijft de auteur, 'nu nog even opstaan en aan het werk.'

Ik ben geneigd te zeggen: amen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden