Columnsylvia witteman

De titel deed het ergste vrezen, maar Mystiek lichaam bleek een ironisch meesterwerk

null Beeld
Sylvia Witteman

Nu die corona op zijn eind lijkt te lopen (afkloppen) dacht ik weer eens terug aan de vorige enge ziekte aids. Boven mijn hoofd ging een lampje branden in de vorm van het broeierige, gekwelde hoofd van Frans Kellendonk. Arme Franciscus Gerardus Petrus , hij heeft de 40 niet eens gehaald, want in de jaren tachtig was aids nog een doodvonnis; zelfs, of juist, voor katholieke jongens.

Hij liet ons de controversiële roman Mystiek lichaam na, een titel die het ergste doet vrezen (iets met door te veel mindfulness maanziek geworden nonnen) maar een verontrustend, geestig, ironisch meesterwerk bleek: toen, bij verschijning in 1986 en nu, bij herlezing, misschien nog wel meer.

Postmodern, ja (gauw mijn mond spoelen met groene zeep), vol Bijbelse verwijzingen, ja, vol fout volk ook, maar alles in zulk rijk, soms vlijmend, soms verbazend teder proza (zoals Kellendonk, zelf kinderloos, over moeder Prul en haar zoontje schrijft!) dat je het uitleest als een heet mes door de boter.

Daar hebben we de weduwnaar, pathologische vrek, en sjacheraar Gijselhart, (‘A.W.Gijselhart was miljonair maar binnen de klasse der miljonairs behoorde hij tot de minima’) daar hebben we zijn volwassen, maar kinderlijk grillige dochter Magda, door haar vader ‘Prul’ genoemd, die na het zoveelste mislukte liefdesavontuur weer thuis komt wonen; (ze praat ‘als een denderende nachttrein’: ‘en waarom moet die poort op het hangslot als die valse hond toch losloopt u denkt nooit aan mij pappie anders had u me wel een sleutel gegeven of tenminste een bel aan de poort gemaakt’).

Prul is ongehuwd zwanger van de veel oudere, aan lager wal geraakte collega Pechman, een jood bovendien, tot afgrijzen van de schaamteloze antisemiet Gijselhart (‘Er zijn maar twee ledematen die de jood graag beweegt en die zijn allebei botloos. Het ene is zijn tong en het andere ken je ook’, zegt hij tegen Prul), maar met de geboorte van het schattige kleinzoontje Victor ‘Torretje’ (‘je had het zo boven een wijwaterbak kunnen hangen’) is hij toch de koning te rijk.

En daar hebben we Pruls broer Leendert, ‘Broer’, die in New York is mislukt als kunstspeculant en berooid naar huis terugkeert, dromend van zijn grote liefde, de ‘rijpere jongen’, die overzees ligt te bezwijken aan de dodelijke ziekte, die door het hele boek onbenoemd blijft.

Zo is het gezin weer onder elkaar, tot Pruls minnaar Pechman bij Prul intrekt, op haar kamer, ‘het Prulmuseum’, in haar bed, ‘de Prullenmand’ waar Gijselhart hem met lede ogen bespiedt tijdens het neuken met zijn dochter. Later dringt hij de kamer binnen: ‘Eerst nam Gijselhart de Jood kalmpjes in ogenschouw, want zijn voetzolen en scrotum waren, hoe gerimpeld ook, wat karakterloos geweest. De neus stelde hem teleur, het was geen vooroordeelbevestigende kokkerd. Maar de twee dikke rode tastorganen daaronder en de pruimkleurige lodderogen waren puur Kismet, een fata morgana van het gesuikerde Oosten.’

Van Mystiek lichaam kwam begrijpelijkerwijs nogal wat ophef, in 1986, toen het fenomeen ophef nog in de kinderschoenen stond, en niet alleen om het antisemitisme. Broer, zelf homo, zit vol opmerkelijke bespiegelingen over homoseksualiteit: homo’s planten zich niet voort, ze staan buiten de natuur, buiten ‘de geschiedenis van het vlees’; ‘de nicht die altijd jong is of op zijn minst jeugdig, die voor zijn part mismaakt wordt van de corsetten en de face-lifts als hij nog maar eventjes jeugdig mag lijken, één momentje nog alstublieft, (...) die nicht speelt voor een lege, donkere zaal waar na het vallen van het doek niets dan stilte heerst’.

Kort na verschijning van Mystiek lichaam viel voor Kellendonk zelf het doek. Wie weet wat hij anders nog méér voor schandaligs had geschreven!

Ik had het graag gelezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden