Rubriek theatertoptien

De theatertoptien: een lijst vol grote thema’s en kleine gebaren

Het beste theater was ook dit seizoen weer maatschappelijk én artistiek relevant. In de mooiste voorstellingen stonden kleine gebaren van menselijkheid tegenover de grote splijtende krachten. Ze bezorgden bezoekers een geweldige avond, maar stuurden hen met een knagend geweten naar huis.

JR van FC Bergman Beeld Kurt van der Elst

Een aanklacht tegen racisme in de blinkende vorm van een videoclip. Een cool hiphopconcert gebaseerd op waargebeurde vluchtverhalen. Een even hilarisch als verstikkend parcours door het mijnenveld van de identiteitsoorlog. Zware kost, licht gebracht. De huidige generatie theatermakers toont zich begaan met de maatschappij, maar beheerst ook de kunst van de verleiding, van het spel, van het entertainment. De beste voorstellingen van dit seizoen bezorgden de bezoekers een geweldige avond en stuurden hen niettemin met een knagend geweten naar huis. Of: met een klein beetje hoop en met het voornemen voortaan een beter mens te zijn.

De thema’s waarmee theatermakers nu veel bezig zijn – racisme, vluchtelingen, identiteitspolitiek – leidden dit seizoen vaak tot voorstellingen waarin ‘de gemeenschap’ centraal staat. Dat kan een achterhaald nostalgisch idee van de Hollandse gemeenschap zijn, waarvan de leugen met veel vaart en humor wordt ontkracht. Maar ook: de groeipijnen van de gemengde samenleving, waarover de Marokkaans-Nederlandse actrices van het innemende Melk & Dadels een paar goeie grappen maakten, alvorens weer een mokerslag uit te delen. Nederlandse theatermakers zijn meester in de lach die ongemakkelijk blijft steken in je keel.

Opmerkelijk aan onze selectie van de tien beste voorstellingen: het beste theater was ook dit seizoen weer maatschappelijk én artistiek relevant. Dat gaat niet op voor alle voorstellingen en dat hoeft ook niet. Maar voor alle producties in onze topdrie geldt onmiskenbaar dat ze actualiteit en artisticiteit verenigen in een even verleidelijk als onontkoombaar evenwicht.

Dat geldt voor de coole muziektheaterproductie Samenloop van omstandigheden, waarin acteur en muzikant Saman Amini zijn persoonlijke levensverhaal verheft tot een universele migrantenfabel, over degenen die het redden in het Westen, zoals Amini zelf, en zij die gevangen blijven achter ‘het hek’ – tussen welvaart en achterstand, vrede en oorlog. Ook Bright Richards maakte met The Bright Side of Life een even navrante als innemende monoloog over zijn vluchtverhaal en frustrerende inburgering.

In het verlengde van deze verhalen liggen verslagen van racisme, discriminatie en uitsluiting. Die thema’s zagen we prangend terug bij zowel Melk & Dadels als Othello, beide van Daria Bukvic, waarbij de regisseur vooral indruk maakte met haar veelbetekenende revisie van Shakespeare. Nee hoor, Othello doodde zijn geliefde Desdemona helemaal niet. Maar wij geloven dat toch, omdat we hem als beangstigende buitenstaander blijven zien. Onze vooroordelen maken hem tot moordenaar, zelfs al is hij onschuldig. De kleine, bevlogen musical The Color Purple van OpusOne liet daarnaast op aangrijpende wijze zien hoe de gevolgen van slavernij generaties lang de samenleving vergiftigen. En in A Seat at the Table, van Saman Amini bij Likeminds, verschoof de focus naar het onbewuste racisme van welwillend, politiek-correct links.

Iets vergelijkbaars deed auteurscollectief Wunderbaum in White Male Privilege, waarin ze nu eens niet de ‘slachtoffers’ van racisme onder de loep nemen, maar de ‘daders’ (ja, die termen schieten tekort, vandaar de aanhalingstekens), in een knappe tekst van Annelies Verbeke over de bevoorrechte positie van witte mensen, hun naïviteit en hun vaak onbedoelde maar niettemin stuitende racisme.

In George & Eran worden racisten richtten theatermakers George Tobal en Eran Ben-Michaël op hun beurt hun pijlen op de manier waarop het racismedebat hier wordt gevoerd: hard, onverzoenlijk en vol misleidende retoriek. Het debat is een uitzichtloos labyrint, elke nieuwe zin een doodlopende weg. De lange blonde acteur Milan Sekeris fungeert hier als kop van jut: wat hij ook zegt, er is altijd wel iemand gekwetst. Hij kan het onmogelijk goed doen – er is geen enkele uitweg. Pijnlijk om te zien, hoewel er ook veel te lachen valt.

Zo ging het dit seizoen over grote problemen die de gemeenschap ontwrichten, maar ook, in het klein, over onhandige, ontroerende pogingen tot samenleven. In het ingetogen huiskamerdrama Revolutionary Road van Theater Rotterdam is het de straat die fungeert als microkosmos: een homogeen stukje suburbia waarin een echtpaar dat net iets te veel afwijkt, tragisch ten onder gaat. De grootstedelijke Wheelers kijken neer op hun burgerlijke buren en vice versa. Je zou er het verscherpte, door populisten enthousiast gemunte contrast tussen de Randstad en de provincie in kunnen zien. Identiteitspolitiek, wederom.

The Nation van Het Nationale Theater, dit seizoen te zien als complete marathon, zoomt in op de Haagse Schilderswijk om tot brede vergezichten over ons verdeelde land te komen. Schrijver en regisseur Eric de Vroedt beweegt van het ‘kleine’ menselijke motief van een vermist jongetje naar de grote breuklijnen in de maatschappij (racisme, populisme), en van socioculturele trends en apocalyptische krantenkoppen terug naar persoonlijke pijn. Ook hij vond een toegankelijke vorm die goed aansluit bij de belevingswereld van de hedendaagse cultuurliefhebber. The Nation heeft de opbouw van een Netflix-serie, en de marathon is als een avondje bingewatchen.

In het geestige Vergeef ons van het Toneelhuis in samenwerking met Toneelgroep Amsterdam, naar de roman van A.M Homes, staat, nog kleiner, een disfunctioneel gezin symbool voor de (doorgedraaide, Amerikaanse) gemeenschap. In deze voorstelling, een verrassende mix tussen radiohoorspel en popconcert, worden verziekte familieverhoudingen microscopisch ontleed. Maar in de ogenschijnlijk alledaagse zinnen van Homes zit uiterst vileine maatschappijkritiek vervat. Hoe doorgeslagen consumentisme en technologische vooruitgang ons volkomen van elkaar vervreemden, bijvoorbeeld. De acteurs communiceren hier uitsluitend met elkaar via voicemails, ieder voor zijn eigen microfoon.

Die spanning tussen techniek en menselijkheid zagen we terug in het enerverende Noir van Nineties Productions. In die voorstelling houdt acteur Sanne den Hartogh een even hilarische als angstaanjagende monoloog over alle gemakken en mogelijkheden van cyberseks. Bijzonder grappig, aanlokkelijk ergens ook wel, en tegelijk behoorlijk angstaanjagend. Individualisme prevaleert boven gemeenschapszin; comfort en efficiency komen in de plaats van intermenselijk contact.

Dat geldt natuurlijk bij uitstek voor het kapitalistische Westen. Sommige theatermakers zoeken al naar alternatieven  niet voor niets dook dit seizoen Karl Marx opeens op toneel op.

Onze nummer één, JR, een herculisch spektakelstuk van de Vlaamse theaterdurfals FC Bergman, toont het kapitalisme als ondermijnende factor voor de gemeenschap. In een bloedstollend mooi, monumentaal decor, een vier verdiepingen tellend flatgebouw met 25 verschillende ruimtes, zien we vanuit divers perspectief hoe hebzucht en gelddorst alles wat goed en puur is verpesten. Huwelijken, carrières, ontluikende liefdes, hele levens worden verwoest in een niet-aflatende hunkering naar méér. Het decor was hier een kunstwerk op zich, de voorstelling eerder een multimediale installatie dan een klassiek toneelstuk.

JR toont ook mooi hoe de kunst vermorzeld raakt in een markteconomisch model (moeiteloos te vertalen naar hedendaags neoliberalisme). Wanneer componist Edward Bast zich voor het karretje laat spannen van de 11-jarige JR, de belichaming van het kapitalistische kwaad, is het gedaan met zijn muziek. Hij krijgt geen noot meer op papier. In een mooie sleutelscène probeert Bast JR gevoel voor muziek bij te brengen met een fragment uit Das Rheingold, maar de jongen hóórt het niet eens. Hij heeft enkel oog voor nut, winst, opbrengst, waarde. En hup, weg is-ie weer, ergens een bedrijf opkopen.

Maar de waarde van verbeelding, schoonheid en ontroering is natuurlijk niet weer te geven in een handig economisch rekenmodelletje. En toch is ons gevoel hiervoor juist wat ons menselijk maakt.

In de mooiste voorstellingen dit seizoen gaan toegankelijkheid en inhoud hand in hand en staan kleine gebaren van menselijkheid tegenover de grote splijtende krachten. In Vergeef ons doet een kersvers samengesteld gezin een stuntelige poging tot samenleven. Het is wankel en ongemakkelijk, soms liefdevol, en vaak lelijk, net als in het echte leven. Niemand weet hoe het moet, of waar het met ons heen gaat. Maar de poging om er iets van te maken is oprecht.

Top tien theater:

1. JR van FC Bergman. 

Ambachtelijk volmaakte en visueel adembenemende satire op het kapitalisme, naar het boek van William Gaddis uit 1975. Het decor is een theatertechnische krachttoer, het acteren staat onder stroom, ontroering en beklemming schuilen in de muzikale intermezzo’s, die een treurige gemeenschap tonen in de eenzame greep van geld.

JR (c) Kurt Van Der Elst Beeld Kurt Van der Elst

2. Samenloop van omstandigheden van Saman Amini.

 De overrompelende podiumpersoonlijkheid Amini pakt iedereen in met zijn aanstekelijke glimlach, futuristisch-melodieuze muziek en zijn rhymes over vluchten en ontheemd zijn, die door merg en been gaan.

Samenloop van Omstandigheden (c) Casper Koster Beeld Casper Koster / Paradiso Melkweg Productiehuis

3. The Nation 1-6 van Het Nationale Theater. 

Groots opgezette theatermarathon zoomt meesterlijk in en uit van klein persoonlijk leed naar groot maatschappelijk drama. Schrijver en regisseur De Vroedt fileert de hedendaagse maatschappij –van progressief-linkse gutmensch tot racistische diender  en spaart daarbij niemand.

The Nation (c) SannePeper Beeld Sanne Peper

4. Vergeef ons van het Toneelhuis i.s.m. Toneelgroep Amsterdam.

 In deze oergeestige, zwartgallige zedenschets naar de roman van A.M. Homes staat een disfunctioneel gezin symbool voor de (doorgedraaide, Amerikaanse) gemeenschap. Messcherp en inktzwart, maar met een menselijk, troostrijk slot.

Vergeef ons, guy cassiers Beeld RV - Kurt van der Elst

5. Poquelin II door STAN, Toneelhuis/Olympique Dramatique, NTGent, Dood Paard en Arsenaal/Lazarus. 

Een handvol Nederlandse en Vlaamse topacteurs heeft niet méér nodig dan de klassieke verkleedkist voor een bonte en doldrieste komedie op duizelingwekkend niveau.

poquelin II (c) Kurt Van Der Elst Beeld kurt van der elst

6. Othello door Het Nationale Theater. 

Regisseur Daria Bukvic en bewerker Esther Duysker hadden het lef om Shakespeare te verbeteren, om zo een wit theaterpubliek te confronteren met het eigen (onbewuste) racisme. Schitterende Werner Kolf in de hoofdrol.

Othello (c) Het Nationale Theater Beeld Het Nationale Theater

7. Romeo en Julia door Toneelgroep Oostpool. 

Alweer een Shakespeare-mash-up, nu door Jan Hulst en Kasper Tarenskeen. Verrukkelijk blasfemisch veranderen zij Shakespeares beroemdste tragedie in een verbijsterend fonkelnieuw taalbrouwsel, barstensvol slang, hipsteridioom en social media speak.

Romeo en Julia (c) Sanne Peper Beeld Sanne Peper

8. Ur van Urland. 

Een ode aan de verbeelding en de kunst, in het bijzonder het theater. In een reeks losjes gemonteerde scènes geven de vier makers van Urland hun kijk op het belang van de vrijheid en magie die kunst kan bieden.

Ur ©Julian Maiwald Beeld Julian Maiwald

9. Het kleine meisje van meneer Linh door het Toneelhuis. 

Naar de sprookjesachtige kleine novelle van Philippe Claudel. Een groot thema – vluchten voor oorlog en geweld – gevat in een intiem menselijk drama, met slechts één acteur, minimale vormgeving en een magnifiek verhaal.

Het kleine meisje van meneer linh (c) Kurt Van Der Elst Beeld Kurt Van Der Elst

10. Conversations (at the end of the world) door Kris Verdonck. 

Lange stiltes en heftige muzikale intermezzo’s wisselen elkaar af in een beeldschoon, steeds van vorm veranderend landschap waarin personages zich staande houden met behulp van teksten van de Russische schrijver Daniil Charms.

Conversations (at the end of the world) © Kurt van der Elst Beeld © kurt van der elst

Topdrie jeugdtheater:

1. Chasse Patate (8+) van Studio Orka (B)

Ontroerend morsig buitentheater over verlies en rouw, in een realistisch decor van een langzaam wegzakkend wielercafé, waar de energieke cast alle modder van de planken speelt. Met een slotscène om nooit te vergeten.

2. Woestijnjasmijntjes (10+) door De Toneelmakerij en George & Eran Producties

Prachtige parabel, in de geest van de film La vita è bella, over een vluchtende vader en dochter. Zware kost, licht gebracht, omdat fantasie de realiteit op afstand probeert te houden. Maar natuurlijk voel je in alles de ondertoon van corruptie, burgeroorlog, mensenhandel en vluchtelingendeals.

3. De onzichtbare man (4+) door Theater Artemis

Een voorstelling die geen voorstelling wil zijn, over verdwijnen, verschijnen en de magische kracht van je ogen dicht doen, met René van ’t Hof in een nadrukkelijk onnadrukkelijke rol van antiheld Johan. Spelen of niet spelen, dat is de vraag.

Door Annette Embrechts, Hein Janssen, Vincent Kouters, Karin Veraart, Herien Wensink

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.