Boekrecensie Insect Artifice

De tekeningen van Joris Hoefnagel zijn ragfijne miniaturen over grote zaken ★★★★☆

De veelzijdige Joris Hoefnagel was in de eerste plaats een buitengewoon begaafd tekenaar. Kunsthistoricus Marisa Anne Bass laat zien dat zijn miniaturen vaak allegorieën zijn.

Tekeningen van Joris Hoefnagel die te zien zijn in het boek Insert Artifice van Marisa Anne Bass.

Een waarschuwing vooraf: haar boek gaat over ‘bedrieglijk kleine dingen’, zo begint Marisa Anne Bass, kunsthistoricus aan de Yale University, haar werk over de Vlaams-Nederlandse (‘Antwerpenaar’) Joris Hoefnagel (1542-1600).

Die werkte als ‘boekverluchter’: tekenaar van wetenschappelijke, topografische, natuurkundige platen en mythologische afbeeldingen. Als een van de eersten maakte hij stillevens. Hij was bereisd, belezen, speelde diverse muziekinstrumenten. Dat hij meerdere talen sprak, blijkt onder meer uit de Latijnse verzen die hij bij veel van zijn werk schreef. Maar bovenal was hij een buitengewoon begaafd tekenaar.

Zijn tekeningen, ‘bedrieglijk kleine’ miniatuurtjes, staan centraal in Insect Artifice – Nature and Art in the Dutch Revolt. Ogenschijnlijk onschuldige prentjes van insecten, olifanten, vogels en andere dieren. Maar daarachter schuilt een wereld van gedachten en bedoelingen, zo beschrijft Bass overtuigend in wat een mengeling is geworden van een (historisch) biografie, monografie en kunstbeschouwing tegelijk.

Marisa Anne Bass: Insect Artifice – Nature and Art in the Dutch Revolt

Die verborgen wereld heeft alles te maken met de actualiteit van toen: het zijn de jaren van de Opstand in de Nederlanden en de plunderingen door de Spanjaarden. In die woelige wereld van oorlog en religieuze spanningen vertrok Hoefnagel berooid uit Antwerpen. Hoewel hij als kunstenaar nieuwe faam maakte in Beieren, Italië en Oostenrijk, leek hij zich politiek gezien terug te trekken op de vierkante centimeter van het tekenvel. Daarin schiep hij zijn eigen wereld, waarin dieren soms symbool stonden voor de ontwikkelingen om hem heen. Niet verwonderlijk, maar wel onthullend, dat veel van zijn werken te beschouwen zijn als allegorie van de werkelijkheid van toen.

Tekeningen van Joris Hoefnagel die te zien zijn in het boek Insert Artifice van Marisa Anne Bass.

Een van de grote krachten van dit boek is de uitgebreide uitleg die Bass geeft van de symboliek achter Hoefnagels oeuvre. Dat beschrijft ze in niet altijd even toegankelijk Engels, eerder de taal van de wetenschapper dan van de publieksverteller. Maar Hoefnagels werk en diens verhaal houden de lezer bij de les.

Zo wijst zij op de overeenkomst tussen Hoefnagels verzameling van negen bijen en wespen op één vel. Het zijn niet alleen ragfijne tekeningen in de juiste verhoudingen, vol fluweelzachte uitdrukking van haartjes en schaduwen, de beestjes zijn ook een metafoor.

‘Geen honing zonder bijen, geen rozen zonder doorns’, meldde Hoefnagel in het bijschrift. De insecten verbeelden hier ook de disharmonische aard van de mens, individu en groepswezen tegelijk, in instabiele tijden aangewezen op zichzelf en gedwongen zich terug te trekken.

Tekeningen van Joris Hoefnagel die te zien zijn in het boek Insert Artifice van Marisa Anne Bass.

Wat een ‘simpele’ (maar fraai uitgevoerde) miniatuur lijkt van een spin die in zijn web een bij en andere insecten gevangen houdt, is in wezen een commentaar op de wetgeving van toen. Het Latijnse motto (Lex Exlex) erboven is een in de 16de eeuw gebruikelijke verwijzing naar de oud-Griekse dichter en politicus Solon van Athene. Een tekstregel eronder is van Erasmus en vergelijkt evenzeer het wettenstelsel met een spinnenweb: mooi geweven, maar wel met de uitwerpselen van de wever, kwetsbaar voor sterke tegenstanders.

Tekeningen van Joris Hoefnagel die te zien zijn in het boek Insert Artifice van Marisa Anne Bass.

De kern van het boek bestaat uit gedeeltes uit De vier elementen in facsimile, op ware grootte van 14 bij 18 centimeter. Daarin schittert zijn vakmanschap en observatievermogen. Vastgelegd in waterverf en gouache wemelt het er van de schelpen, uilen, bijen en bloemetjes. Die vederzachte portretjes van konijnen: je kunt er bijna de haren van tellen. De libelle met die geaderde vleugels: je zou hem zo van het papier plukken.

Insect Artifice is een bijna ideaal natuurboek over bedrieglijk kleine dingetjes, maar veel meer over grote zaken als kunst, verzet, politiek, geschiedenis en het leven van een bijzonder man. O ja, en over natuur. Een piekfijne uitgave van Princeton University Press, mede tot stand gekomen door een beurs van het Nederlandse onderzoeksinstituut NIAS-KNAW. Dat schreeuwt om een Nederlandse vertaling.

Insect Artifice – Nature and Art in the Dutch Revolt

Marisa Anne Bass

Non-fictie

Vier sterren

Princeton University Press; 300 pagina’s; € 65,00.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden