ColumnSylvia Witteman

De taal van Op hoop van zegen is zo levendig, en de mensen zo echt, dat je het achter elkaar uitleest

Als ik ‘Herman Heijermans’ zeg, dan roept iedereen meteen ‘de vis wordt duur betaald!’ en daarna beginnen ze gauw over wat anders, want niemand heeft dat toneelstuk ooit gezien. Ja, de film misschien, ergens halverwege de jaren tachtig, met Kitty Courbois als Kniertje, die totaal wordt ondergesneeuwd door de indertijd aanbeden Danny de Munck. Het knaapje, met zijn spreekwoordelijke ‘gouwe strot’ barst nog in zingen uit ook, ‘liever een landrot dan op zee/ voortijdig naar de ratsmodee’. Kortom, die film ontspoorde lelijk, maar laten we geen slapende honden wakker maken, want voor je het weet maken ze wéér een nieuwe Op hoop van zegen, met de kleinzoon van André Hazes ofzo.

Heijermans heeft veel meer geschreven dan dat vergane schip, en bijna alles is even fijn, ook als je niet per se gesteld bent op laat-19de-eeuwse sociale misstanden. Kamertjeszonde bijvoorbeeld is zo’n heerlijk boek, over schrijver Alfred Spier die samenwoont met Georgina, een getrouwde actrice wier man in Amerika woont. Zoiets was indertijd ongehoord. ‘Nette’ hospita’s willen het stel niet huisvesten, en daarom wonen ze, met Georgina’s dochtertjes, in de zompigste, armoedigste kamertjes van Amsterdam, bij arme hospita’s die de zedenloosheid door de vingers zien omdat ze het geld nodig hebben.

Dat klinkt deprimerend, en dat ís het ook. Maar de taal is zo levendig, en de mensen zo echt, dat je het achter elkaar uitleest, tot het hartverscheurende slot aan toe.

‘Juffrouw Bok begint te dekken. Op de tafel legt ze ’n vuil tafellaken met groote gaten, die ze handig bedekt met een bordje met kaas en een schaaltje met peren. Annetje en Pauline helpen haar, dragen de borden an. De vuile vingertjes van de kinderen liggen stevig om het wit der borden. ‘Haal jij nou nog is de vorreke as ’n knappe meid’, bedisselt juffrouw Bok. Pauline, ’n kind van zeven jaar, met een aangebakken groene neus en waterige oogjes, holt op de kapotte kousjes naar achter. Annetje wordt uitgestuurd om twee centen mosterd in een koppie. Paulientje legt de vorken, die ze bij de tanden in de zweetknuistjes vasthoudt op tafel en holt weer weg. Terwijl komt Annetje met de brutale gitoogjes binnen, zet ’t kopje met mosterd neer, telt acht warme centen uit op een van de borden. ‘Wat ’n bijde hande-kindere, vin u niet, meneer? O, ’k-hè-d’r soo’n plesier van’, zegt juffrouw Bok, flets grutjesbleek, achter de lamp.’

Kamertjeszonde is minstens zo mooi als Pijpelijntjes (Jacob Israël de Haan) en er zijn natuurlijk ook veel overeenkomsten: de vrijmoedigheid alleen al waarmee over lichamelijkheden wordt gesproken. Opvallend trouwens, dat het indertijd blijkbaar eenvoudiger was voor twee homojongens om samen te wonen dan voor twee ongetrouwde hetero’s. Georgina en Alfred gaan als paria’s door het leven, maar Sam en Joop uit Pijpelijntjes worden nooit scheef aangekeken door hospita’s, wellicht omdat het vrij normaal was voor twee studenten van hetzelfde geslacht om een kamer te delen, dus de fatsoensnormen werden niet geschaad.

Het boek (Pijpelijntjes) zelf veroorzaakte uiteraard wél een schandaal, vooral ook omdat de hoofdpersonen helemaal niet ‘worstelen met hun geaardheid’. Joop neemt zelfs een ‘gekochte jongen’ mee naar huis, die krijgt er een gulden voor, en een bord eten en zoveel jenever als hij op kan, maar dit geheel ter zijde.

Voor wie van Pijpelijntjes houdt: lees Kamertjeszonde. (Voor wie Pijpelijntjes nog niet heeft gelezen: waar wacht u op?) En bedenk: Heijermans heeft nog véél meer geschreven, de prachtigste, wrang-geestigste columns, en het staat allemaal gratis op internet! Ja, er is veel om dankbaar voor te zijn, zolang ze in Godsnaam Op hoop van zegen niet weer verfilmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden