De succesformule van musicalcomponist Andrew Lloyd Webber

De musicals van Andrew Lloyd Webber lijken populairder dan ooit. Wat is het geheim van de Britse componist, die deze maand 70 werd? 

Lord Andrew Lloyd Webber.Beeld Chris Floyd/Camera Press/Hollandse Hoogte

‘Mister DeMille, I’m ready for my close-up.’ Deze beroemde filmquote uit de zwartgallige Hollywood-satire Sunset Boulevard (1950, Billy Wilder) is ook al jaren in theaters wereldwijd te horen, dankzij de succesvolle musical die Andrew Lloyd Webber in 1993 maakte over de teloorgang van Norma Desmond, diva van de stomme film. De legendarische Britse musicalcomponist Lloyd Webber, die sinds 1997 de titel ‘Lord’ voor zijn naam mag zetten (nóg exclusiever dan ‘Sir’), is deze maand 70 geworden en zijn populariteit maakt een ware opleving door. In New York was er in de zomer van 2017 een uniek moment waarop vier van Lloyd Webbers musicals tegelijk op Broadway werden opgevoerd: The Phantom of the Opera, Cats, Sunset Boulevard en School of Rock. In Amsterdam is nu voor twee weken de geprezen Britse versie van Sunset Boulevard neergestreken in Theater Carré.

De allergrootste successen van Lloyd Webber dateren uit de jaren zeventig en tachtig, maar ook op leeftijd is Lord Andrew in het geheel niet uitgecomponeerd. In 2013 lanceerde hij in Londen de kamermusical Stephen Ward, over het Profumo-seksschandaal uit de jaren zestig, die welwillende recensies kreeg maar flopte op West End. Wel een publiekssucces was de rockmuziek die hij twee jaar later maakte voor School of Rock, een familievoorstelling naar de film met komiek Jack Black uit 2003. Ook de komende jaren kunnen we nieuw werk verwachten. Tijdens de promotietour van zijn zojuist verschenen autobiografie Unmasked vertelde Lloyd Webber aan muziektijdschrift Rolling Stone over nieuwe plannen: ‘Ik heb momenteel talloze nieuwe melodieën in mijn hoofd zitten. Misschien wel meer dan ooit tevoren. Mijn omgeving wordt er gek van.’

Lloyd Webber heeft een reputatie als de man van het grote gebaar, van pathos en bombast, balancerend op de grens tussen kunst en kitsch. Hij is vaak verguisd door de theaterrecensenten, voornamelijk de Amerikaanse, die de Brit zagen als een bedreiging van hun musicaltraditie. Zijn composities zijn sentimenteel, manipulatief en over de top genoemd, maar hij heeft een waslijst aan hitsongs op zijn naam staan en wist met zijn ‘megamusicals’ het publiek in grote massa’s het theater binnen te krijgen.

Wat is het geheim van Andrew Lloyd Webber? Een poging tot analyse van zijn succesformule, aan de hand van de musical Sunset Boulevard.

Melodieën die je nooit meer uit je hoofd krijgt

Lloyd Webber is de meester van de ‘oorwurm’, een ietwat onaardige typering voor zijn grootste talent: het creëren van aanstekelijke melodieën die dagen in je hoofd blijven hangen, door de Engelsen zo fraai ‘earworms’ genoemd. Lloyd Webber plaatst allemaal simpele maar ijzersterke haakjes in zijn nummers. Het allerbekendst is wellicht de dreigende orgelmelodie uit The Phantom of the Opera (1986), een toonladder van vijf noten die in rap tempo omlaag en dan weer omhoog gaat. Maar ook de pompeuze tonen uit het titelnummer van Jesus Christ Superstar (1970) zijn te herkennen uit duizenden: ‘Jesus Christ Superstar / Do you think you’re what they say you are’.

Acteur Jeff Fenholt in zijn rol als Jezus, omringd door zijn discipelen, in een scene van de musical Jesus Christ Superstar, geschreven door Andrew Lloyd Webber.Beeld The LIFE Picture Collection/Gett

Ook in Sunset Boulevard zitten allerlei melodielijnen die zich op haast agressieve wijze nestelen in het brein van de toehoorder. Lloyd Webber is nooit vies geweest van de methode om aan het begin van een voorstelling diverse muzikale thema’s uit te zetten en die gaandeweg te laten terugkeren in allerlei stemmingen, toonsoorten en ritmen. Waar de meer elitaire musicalcomponisten zoals Stephen Sondheim zich altijd hebben afgezet tegen deze ‘truc’, past Lloyd Webber hem gretig, maar vol finesse toe. Hierbij is hij zichtbaar geïnspireerd door de traditie van opera en operette. Een van Lloyd Webbers grote muzikale voorbeelden is dan ook de Italiaanse operacomponist Giacomo Puccini (La Bohème). Ook bij Puccini stond de melodie altijd voorop.

Ballads waarin actrices kunnen stralen

Musicalactrices zijn dol op Andrew Lloyd Webber, omdat hij als geen ander ballads schrijft waarin vrouwelijke personages kunnen schitteren en emotioneel uithalen. Denk aan ‘I Don’t Know How To Love Him’ uit Jesus Christ Superstar, ‘Don’t Cry for me Argentina’ uit Evita (1976) of ‘Memory’ uit Cats (1981). De Britse actrice Ria Jones (51), die Norma Desmond speelt in de versie van Sunset Boulevard in Carré, kan hier over meepraten. Vanuit haar kleedkamer in een theater in de provinciestad Bradford, Noord-Engeland, vertelt zij: ‘In Sunset Boulevard zitten twee klassieke Lloyd Webber-ballads met een grote dramatische opbouw: ‘With One Look’ en ‘As If We Never Said Goodbye’. Twee liedjes die ik geweldig vind om te zingen. Het bouwt en het bouwt en het bouwt, tot er een dramatische ontlading komt, die geheel is toegesneden op zangeressen die goed kunnen ‘belten’ (de techniek waarbij hoge noten met volle kracht worden gezongen, red.).’

Elaine Page als Eva Peron in de musical Evita, geschreven door Andrew Lloyd Webber.Beeld Corbis via Getty Images

Ook dialogen worden gezongen

‘Waarom moeten ze nou ineens gaan zingen?’ is een veelgehoorde klacht van mensen die sceptisch staan tegenover musicals. Zij zullen er in Sunset Boulevard dan ook aan moeten wennen dat veel van de dialogen op muziek staan. Ook doorsnee dagelijkse gesprekjes, zoals in de openingsscène, waarin de werkloze scenarioschrijver Joe Gillis zinnen zoals ‘Laten we een lunchafspraak maken’ en ‘Kan ik 300 dollar van je lenen?’ zingt. Bij Lloyd Webber zijn deze teksten verpakt in een vlug, stuwend jazzritme dat de sfeer van het oude Hollywood direct tot leven brengt.

Acteur Danny Mac (30), die Joe Gillis speelt, is zeer tevreden met de muziek die Lloyd Webber zijn personage gaf. Hij vertelt vanuit zijn kleedkamer na een uitvoering van Sunset Boulevard in Bradford: ‘Voor acteurs is dit vaak een worsteling in musicals: hoe zing je de dialogen op een natuurlijke, geloofwaardige manier? Maar in Sunset Boulevard gaat dat haast vanzelf, omdat er van begin tot eind zo’n ontzettend lekkere flow in zit. Lloyd Webbers muziek geeft je alle gelegenheid om het verhaal te vertellen en om daarbij naturel te acteren. Op het juiste moment in de muziek zijn er pauzes waarop het personage kan nadenken of zich iets kan realiseren, en vervolgens zijn er weer passende momenten om te spreken.’

De muziek vertelt het verhaal

Sunset Boulevard wordt de meest filmische compositie van Andrew Lloyd Webber genoemd: door een mix van jazz en romantische nummers vol strijkers wordt de sfeer van Hollywood in de jaren vijftig opgeroepen. Het is de tijd dat de stomme film is vervangen door de geluidsfilm; een overgang waar actrice op leeftijd Norma Desmond onmogelijk mee om kan gaan. Ze leeft teruggetrokken in haar villa aan Sunset Boulevard, totdat de jonge scenarioschrijver Joe Gillis bij haar aanklopt met autopech en Norma kansen ziet in een nieuwe film én een nieuwe liefde. Ze vraagt Joe om bij haar in te trekken, zodat hij haar kan helpen bij het schrijven van een comeback-film.

Elk element in het verhaal – glamour, verliefdheid, jaloezie, ouder worden, nostalgie – vindt zijn weerklank in de liedjes. De wereld van de jonge, ambitieuze Joe gaat gepaard met onrustige, drukke jazz, maar wanneer hij het huis van Norma betreedt klinken er weelderige, maar ook dreigende strijkers. Volgens acteur Danny Mac is het de beste en meest gedistingeerde compositie van Lloyd Webber: ‘De muziek vertelt het verhaal en vult de scènes, het is als de soundtrack van een stomme film. Je zou het verhaal ook kunnen begrijpen zonder naar de tekst te luisteren. Andrew Lloyd Webber is heel trouw gebleven aan Billy Wilders film en heeft de essentie van het verhaal precies kunnen vatten in zijn muziek.’

Danny Mac 'Joe Gillis', Ria Jones 'Norma Desmond' en Adam Pearce 'Max Von Meyerling'. Beeld RV - Manuel Harlan

Het mengen van klassiek en pop

Andrew Lloyd Webber groeide op in een gezin van klassieke musici: zijn vader William was componist en organist en zijn moeder Jean was violist. Tegelijkertijd is hij van de generatie van The Beatles en de rockmuziek. In zijn musicals laat hij beide werelden samenkomen. In Sunset Boulevard is er de mix van jazz en strijkers, twee stijlen die goed passen bij de sfeer van het oude Hollywood. Uiteenlopender zijn de muziekstijlen die Lloyd Webber samenbracht in Jesus Christ Superstar (rock en klassiek), Evita (rock en Latijns-Amerikaanse ritmen) en The Phantom of the Opera (opera en synthesizerrock).

Waar de meeste popmuziek in een vertrouwde vierkwartsmaat of driekwartsmaat is geschreven, bracht Lloyd Webber zijn voorliefde voor afwijkende maatsoorten mee uit de klassieke muziek. Zoals in het zoete, wiegende liedje ‘Everything’s All Right’ uit Jesus Christ Superstar, dat is geschreven in de bijzondere 5/4-maat. Lloyd Webber is ook dol op de 7/8-maat, die hij bijvoorbeeld inzet in het voortdenderende ‘And the Money Kept Rolling In’ uit Evita. Het duistere titelnummer uit Sunset Boulevard is geschreven in een 5/8-maatsoort. Door dit ongebruikelijke ritme krijgt deze song, waarin Joe het cynisme en opportunisme in de filmwereld bezingt, een hijgerig en onrustig sfeertje mee.

Brent Barrett en Sierra Boggess in de musical The Phantom of The Opera, een productie van Andrew Lloyd Webber, 2006.Beeld Getty Images North America

Oude buitenbeentjes storten zich op jonge schoonheid

Sunset Boulevard draait om de liefde van een oudere vrouw voor een jongere man. Het is een opvallende parallel met Lloyd Webbers succesvolste musical The Phantom of the Opera, die al dertig jaar lang elke avond in New York wordt opgevoerd. In ‘The Phantom’ zijn de genderrollen alleen omgedraaid: de spookachtige, onooglijke huiscomponist van de Parijse opera valt voor de jonge zangeres Christine en doet er alles aan om haar voor zich te winnen.

In een analyse van het oeuvre heeft theaterwetenschapper William A. Everett erop gewezen dat bijna alle Lloyd Webber-musicals ambitieuze, buitengewone hoofdpersonen hebben die zoeken naar een heldenstatus, naar onsterfelijkheid of naar verlossing uit de realiteit. Ze proberen te ontsnappen aan een duisternis die soms echt is en soms denkbeeldig. De onbeantwoorde liefde is hierbij een terugkerende verhaallijn. Zoals in Sunset Boulevard, waarin Norma Desmond zich bedient van emotionele chantage om de werkloze scenarist Joe voor zich te winnen en haar weer net zo geliefd te maken als in haar hoogtijdagen.

Al die groots en meeslepend levende mensen hebben ongetwijfeld bijgedragen aan het succes van de musicals: personages als Jezus, Eva Perón en Norma Desmond spreken enorm tot de verbeelding. ‘We gave the world new ways to dream’, zingt Norma Desmond in Sunset Boulevard over haar bijdrage aan de filmindustrie. Nieuwe manieren om te dromen: het is precies het escapisme dat de Lloyd Webber-musicals de theaterbezoeker bieden.

Het Grote Spektakel

In de oorspronkelijke productie van Sunset Boulevard uit 1993 kon de weelderige villa vol marmer van Norma Desmond omhoog worden getild op het podium, zodat er een ‘split-screen’ ontstond met een tafereel vol feestvierende jongeren in een café. Het was niet meer dan logisch in de tijd dat Lloyd Webber-musicals peperdure decors vol special effects moesten hebben. Voor Sunset Boulevard lag de lat immers hoog, nadat Lloyd Webber het publiek eerder versteld had doen staan met de neerstortende kroonluchter uit The Phantom of the Opera en het landende ruimteschip uit Cats. In latere producties van Sunset Boulevard werd het decor steeds bescheidener en lag het accent meer op de muziek en het drama, maar ook in de Britse versie die in Carré staat is er nog altijd plek voor een fraaie auto-achtervolging, die dynamisch is gemaakt door gebruik van videoprojecties.

De drang naar grootsheid heeft er altijd ingezeten, blijkt ook uit Lloyd Webbers vermakelijke en met veel Britse humor geschreven autobiografie Unmasked. Hierin vertelt hij dat hij als 9-jarige in een speelgoedtheatertje al samen met zijn broer Julian een musical opvoerde met als profetische titel ‘A Musical of Gigantic Importance’.

Sunset Boulevard, dagelijks te zien in Theater Carré Amsterdam, t/m 8 april.

Ria Jones, de eerste Norma Desmond

De Britse musicalactrice Ria Jones (51) heeft een bijzondere connectie met de rol van Norma Desmond. Begin jaren negentig werkte zij als 24-jarige samen met Andrew Lloyd Webber aan de ontwikkeling van Sunset Boulevard: ‘Andrew vroeg mij om Norma te spelen tijdens de workshops, omdat ze iemand zochten met een goede beltstem. De bekende nummers zaten er toen allemaal al in en ik voelde direct dat dit een succes zou worden. Maar ik was te jong voor de rol, die beroemd zou worden door de uitvoering van Glenn Close. Wel heb ik destijds al tegen Andrew gezegd: ik hoop dat ik ooit in de revival kan spelen.’

Nieuwe golf van Lloyd Webber-revivals in Nederland

In het jaar van zijn 70ste verjaardag zijn de musicals van Andrew Lloyd Webber ook weer volop in Nederland te beluisteren. Terwijl Sunset Boulevard in Carré speelt onder de vlag van ‘Broadway aan de Amstel’, keert verderop in de stad in Afas Live de succesvolle internationale tour van Jesus Christ Superstar (met de 74-jarige Jezus Ted Neeley) voor de allerlaatste keer terug. Volgend seizoen komt er een nieuwe Nederlandse versie van Evita, met Brigitte Heitzer in de hoofdrol van de ‘first lady’ van Argentinië Eva Perón. Rond de feestdagen staat de internationale tournee van Cats voor enkele weken in Amsterdam en Rotterdam. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden