Interview

De stream van het raadselachtige ‘White Rabbit Red Rabbit’ markeert wereldwijd één jaar lege theaters

De acteur die de bekroonde solo van Nassim Soleimanpour speelt, krijgt pas ter plekke de tekst. Waar die precies over gaat is een goed bewaard geheim, maar eenzaamheid is een belangrijk thema. In Nederland wagen onder anderen Pierre Bokma en Hadewych Minis zich aan het avontuur.

null Beeld Jaime Jacob
Beeld Jaime Jacob

Bij eerdere opvoeringen van de solo White Rabbit Red Rabbit (2010) van de Iraanse schrijver Nassim Soleimanpour bleef er op de eerste rij altijd één stoel leeg: de plek van Soleimanpour zelf, die van het regime in zijn geboorteland niet mocht reizen. Maar komende zaterdag als zijn stuk wereldwijd in dertig landen gespeeld wordt – van Argentinië tot India, en in Nederland in 42 theaters van Venlo tot Franeker, blijven hele zalen leeg.

De livestream van Wit Konijn Rood Konijn op 13 maart markeert een jaar theater in coronatijd: een jaar van stilgevallen schouwburgfoyers en verstomde spelers. Dat wordt gememoreerd met een tekst die met raadsels is omringd, maar waarvan één ding vaststaat: het feit dat hij er is, en wereldwijd gespeeld wordt, bewijst de vindingrijkheid en de veerkracht van toneel. In Nederland beklimmen onder anderen Pierre Bokma, Hadewych Minis, Theo Maassen, Huub van der Lubbe en Soumaya Ahouaoui zaterdag – onvoorbereid – het podium. Schrijver Carel Alphenaar, die in 2012 de Nederlandse vertaling maakte, belooft alvast dit: ‘Voor een acteur is dit stuk een zeer ontregelende, desoriënterende gebeurtenis.’

Waar Wit konijn rood konijn over gaat, wordt angstvallig geheim gehouden. De dienstdoende acteur mag van tevoren niets weten; hij of zij ontvangt de tekst op toneel, in een verzegelde envelop, en leest die ter plekke voor het eerst. Publiek en critici wordt na afloop verzocht zo min mogelijk te onthullen, en wie het één keer gespeeld heeft, mag dat niet nog eens doen. Op toneel dienen verder een tafel, een stoel en twee glaasjes water klaar te staan.

Het schijnt een tragikomisch stuk te zijn, dat Soleimanpour schreef na een nachtmerrie waarin hij zelfmoord pleegde op het podium. De wereldpremière vond plaats in 2011 tijdens het Edinburgh Fringe Festival, waar het een groot succes was. Uit omfloerste recensies valt op te maken dat het stuk – in heel grote lijnen, uiteraard – gaat over eenzaamheid, isolatie en afstand, en over de spanning tussen vrijheid en conformisme. Een Amerikaanse krant noemde het ‘een alarmerend sprookje over de betekenis van kunst in een wereld waar individuele vrijheid onder vuur ligt’.

Tot 2013 mocht Nassim Soleimanpour (39) zijn thuisland niet verlaten, omdat hij de dienstplicht weigerde. Hij kon dus niet reizen, maar met dit slimme theaterconcept kon hij toch zijn stem laten horen in theaters wereldwijd, op een manier die handzaam en flexibel is: zonder regisseur of decor en met maar één acteur, die bovendien niets hoeft voor te bereiden. Het kan zijn dat de discretie er ook voor zijn veiligheid was, maar al woont Soleimanpour inmiddels in Berlijn, de geheimhouding is gebleven. Zo heeft Wit konijn rood konijn intussen mythische proporties verkregen.

Een lockdown is geen huisarrest en een gesloten theater geen censuur, maar talloze theatermakers wereldwijd voelen zich door de pandemie toch ook een beetje monddood gemaakt. Vandaar dat het Aurora Nova Theater in Berlijn met het idee voor deze wereldwijde livestream kwam, en op basis van de schaarse informatie lijkt het stuk van Soleimanpour symbolisch een goede keus.

‘Het gaat over de onmogelijkheid om te spelen’, zegt actrice Lotte Dunselman, ‘en dat is voor acteurs nu natuurlijk heel herkenbaar.’ Dunselman speelt zaterdag de voorstelling vanuit Theater Roden. Maar anders dan veel van haar collega’s heeft ze al een beetje voorkennis: zij speelde in 2018 op festival Noorderzon Soleimanpours voorstelling Nassim, die zich voltrekt via een vergelijkbaar procedé: dit keer typte de schrijver live een tekst, die zij las van een scherm en ter plekke diende te spelen. ‘De eerste keer dat je als acteur een tekst leest, is altijd heel puur, omdat die ook voor jou een verrassing is. Soms kom je niet uit je woorden, je stuntelt of hapert, of je wordt spontaan overvallen door emotie, als een zin je plotseling raakt. Hier was dat allemaal de bedoeling.’

Hoewel het onvoorbereide spelen natuurlijk ‘krankzinnig eng’ is, maakte die insteek het op een bepaalde manier ook veilig, aldus Dunselman. ‘Alles wat je verkeerd doet, hoort erbij, dus je kunt eigenlijk niks verkeerd doen.’

null Beeld Jaime Jacob
Beeld Jaime Jacob

Nasrdin Dchar, die in 2012 Wit konijn rood konijn speelde, heeft wel een advies voor zijn collega’s zaterdag: ‘De ultieme toneelwet eigenlijk: wees helemaal in het moment. Lees, voel, ervaar; zet al je zintuigen open. En vooral: wees onbevangen. Je kunt helemaal vertrouwen op de tekst.’

Dchar zegt zich ‘in alle eerlijkheid’ weinig van de inhoud te herinneren. ‘Je wordt er zo door overvallen, je bereid niets voor, en staat al te spelen terwijl je nog leest. Ter plekke ontstaan scènes en situaties, bijna als een improvisatie, en achteraf is het dan ook echt weer weg. Ik weet wel dat ik het te gek vond.’

Ook herinnert hij zich nog de opdracht die hij van tevoren per mail van de schrijver ontving: bedenk hoe je een struisvogel nadoet. ‘Dat heb ik toen wel even thuis geoefend, ja. Een hele vette duckface, met mijn wangen opgeblazen en mijn lippen bijna tegen mijn neus.’ Op zeker moment in de voorstelling zaterdag worden de acteurs dus geacht dit, of iets soortgelijks, te doen. Dchar: ‘En aan het einde, weet ik nog, lag ik op de grond.’

Het stuk Nassim, dat Lotte Dunselman speelde, gaat in elk geval (ook?) over afstand en hoe de kunst die kan overbruggen. ‘Soleimanpour had een tekst in het Farsi geschreven, die hij niet mocht spelen in Iran. Maar zijn grote wens was dat zijn moeder die toneeltekst, uitgesproken door een professioneel acteur, toch een keer zou kunnen horen. Daarom leerde ik ter plekke op toneel een stukje tekst in het Farsi, en aan het eind van de voorstelling belde ik met zijn moeder. Zij heeft van een heleboel acteurs hetzelfde vreemde, lieve telefoontje gehad.’

Vertaler Carel Alphenaar wil wel alvast verklappen dat Wit konijn rood konijn ook een ‘treiterige kant’ heeft. ‘Soleimanpour heeft als doel de acteur en het publiek flink door elkaar te schudden. Dat begint al met die rare titel, die je compleet de woestijn in stuurt. En zo kent het vele dwaalsporen.’ Het heeft mooie, spannende zinnen, zegt hij, die een acteur de gelegenheid geven om eens flink te schmieren. ‘Je hebt erbij die enorm uitpakken. Zo van: het maakt niet uit wat er staat; ik kan van een kookboek nog een goeie voorstelling maken. Maar je kunt er als acteur ook afstand van nemen – ik moet dit ook maar voorlezen, en non-verbaal commentaar op de tekst leveren.’

Uiteindelijk wordt van de acteur verlangt positie in te nemen, vertelt Alphenaar. Cryptisch: ‘Er zit een bepaalde dreiging in het stuk die steeds dichter bij de acteur komt. Hij kan ergens heel ver in meegaan, of kiezen om dat niet te doen. Houdt hij zich netjes aan het script, of kan hij zich er ook tegen verzetten?’

Een grote kracht van het stuk, aldus Alphenaar, is dat de acteur nu eens geen voorsprong heeft op het publiek. ‘Iedereen tast samen in het duister. Dat heb ik nog nooit zo gezien.’

De paar recensies die er zijn roemen de spontaniteit en eenmaligheid van de voorstelling, die het unieke karakter van live theater onderstrepen. Daarmee benadrukt Soleimanpour de tragische schoonheid van theater: hoe elke voorstelling onvermijdelijk verdwijnt. Toeschouwers zijn daarnaast getuige van de eenzaamheid van de auteur, in zijn gedwongen isolement, en zijn grote verlangen om bij de uitvoering te kunnen zijn. Dat gevoel zullen veel kijkers van de livestream zaterdag ongetwijfeld herkennen.

Wit konijn rood konijn, zaterdag 13/3, 20.00 uur, toegang tot de livestream via deelnemende theaters.

Konijn op Broadway

Nassim Soleimanpour werd in 1981 geboren in Shiraz, Iran. Sinds 2013 woont hij in Berlijn. White Rabbit Red Rabbit (2011) is zijn debuut, daarna volgden nog Blind Hamlet (2014), Blank (2016) en Nassim (2017). White Rabbit Red Rabbit is zijn grootste succes: het werd bekroond met diverse prijzen, is in 32 talen vertaald en uiteindelijk zelfs opgevoerd op Broadway, door bekende acteurs als Whoopi Goldberg, John Hurt en Stephen Fry. In Nederland werd de monoloog eerder gespeeld door Hans Kesting en Jan Jaap van der Wal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden