De stalkers

Een overval met de tv-camera: vroeger een journalistiek wapen, nu entertainment. Hoe het slachtoffer ook reageert, het levert altijd iets leuks op....

'IK HEB DE uitzending niet gezien en wil haar ook nooit zien!' Frieda Pruim is nog steeds geïrriteerd over de wijze waarop Theo van Gogh en Menno Buch vorige maand met draaiende camera de burelen van het maandblad Opzij binnenvielen. Op dat moment was zij de enig aanwezige redacteur. In de derde aflevering van het Veronica-programma Hoe Hoort 't Eigenlijk hoor je haar sputteren: 'Wat doet die camera hier!?' Waarop Van Gogh haar wegzet als te dom voor televisie en iets mompelt over 'vrouwen verkrachten uh, ik bedoel zachte krachten van vrouwen'. Een verkouden redactie-assistente wordt op de gang in beeld gebracht alsof ze huilend wegloopt.

Brutaler verloopt de camera-overval bij concurrent Avanta, feministisch bedrijfstijdschrift gevestigd in het kantoor van Reed Elsevier. De portier ('Er mag binnen niet worden gefilmd.') wordt weggeaaid, Buch en Van Gogh stappen over het beveiligingspoortje, weren beambten uit de lift en stomen naar boven. Uitgever Marcel Veenhuizen en hoofdredacteur Emely Nobis wensen nadrukkelijk niet mee te werken maar worden het middelpunt van opdringerige vragen en beschimpingen. Veenhuizen valt uit ('flikker op') waarop Van Gogh hem - wippend op een voetensteun - parodieert als seksistische werkgever.

Beide heren spelen een doeltreffend spelletje dat altijd meemaak-televisie oplevert. Op zoek naar het normen- en waardenpatroon van Nederland formuleren ze een vraag ('Moeten er meer vrouwen aan de macht?') waar de een tegen is, de ander voor. De vraag leggen ze onverwachts aan iemand voor. Sympathiseer je met de stelling, word je afgezeken door de opponent. Reageer je lacherig, verschrompelen ze je imago. Ontsteek je in woede, hebben zij hun toorn-tv. Gebruik je geweld ontstaat er knok-tv. De belaagde is altijd in beeld. De montage bepaalt hoe. 'Spontane televisie', noemt Buch zijn programma waarvan maandag de laatste uitzending is.

Valt het binnenvallen van kantoortuinen onder lokaalvredebreuk of schending van de privacy? Overrompeling thuis, in je eigen woning, natuurlijk wel. In de uitzending van vorige week cirkelden Buch en Van Gogh met een cameraploeg om de boerenvilla van Gert (van Hermien). Gert was thuis maar hield zich schuil achter geruite gordijntjes. Geklop op vensters. Aandringen door het open raam. Buch: 'Kom op Gert, laten we dan gezellig particulier een kopje koffie drinken.' Doel: een reactie forceren op de incest-beschuldiging door zijn dochter. De bladen stonden er vol van.

Waar ligt voor Van Gogh de privacy-grens? 'Bij het sterfbed. Daar zal ik niet filmen.' Buch sluit zelfs niet uit dat hij ook dat zou doen.

Een draaiende camera als overvalwapen is niet nieuw. Pieter Storms (Breekijzer, RTL 4) en Willibrord Fréquin (De week van Willibrord, SBS 6) zijn de godfathers ervan. Barend en Van Dorp (RTL 4) strijden volgens henzelf ook om die eer. Henk van Dorp: 'Wij begonnen vier jaar geleden al met de rubriek Wacht u voor de hond, een vorm van nieuwsgaring.'

Het duo beweert altijd te opereren in het belang van de publieke zaak. Hun verslaggever filmde vorige maand glurend door het keukenraam het interieur van Telegraaf-hoofdredacteur Johan Olde Kalter om te checken of hij thuis was. De man wilde niet reageren op de plaatsing van de verkeerde foto's van Maxima en werd met eigen middel - stalking - teruggepakt. Van Dorp: 'De straatnaam verscheen niet in beeld. We zeiden alleen: omgeving Haarlem. Daar letten wij op.' Olde Kalter wil ook nu niet reageren op de vraag of hij zich door Barend en Van Dorp in zijn privacy werd geschaad.

'Gluren accepteren wij niet in onze samenleving', meent Jan van Cuilenburg, hoogleraar communiciatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. 'Maar de methoden om kijkcijfers te scoren worden steeds brutaler en platvloerser. De Raad voor Journalistiek staat machteloos. Hij kan in geval van laakbaar gedrag geen rectificatie afdwingen. Maak je er zelf een zaak van, een dure grap overigens, kom je dubbel in de publiciteit. Slachtoffers maken zich uit gêne liefst zo klein mogelijk. Allemaal het gevolg van winstbejag door commerciële omroepen. Het gaat zelden om het algemeen belang. Journalistieke gedragsregels ontbreken want die rieken al snel naar censuur.'

Een plaatsvervanger van RTL 4-programmabaas Bert van de Veer wilde afgelopen maandag de Veronica-uitzending tegenhouden omdat Van Gogh en Buch bij het Televiziergala stonden te collecteren voor hun armlastige zakenpartner onder het motto: 'Al doet het zeer, het is voor Bert van de Veer.'

Ook de publieke omroep bezondigt zich aan overvalsjournalistiek, al is het eerder om misstanden aan de kaak te stellen, zoals bij Gouden Bergen en Veldpost van de VPRO. Programma's als Opsporing Verzocht (AVRO) en Radar (TROS) proberen met publieke ontmaskering misdrijven op te lossen, vaak niet minder sneaky. Bart de Graaff van BNN belde in de rol van televisiestalker 's nachts beroemdheden uit bed (vaak inclusief de buren) voor een partijtje ballen. Na BNN's Britse kwelgeest Dennis Pennis neemt nu Eddy Zoey het stalken waar.

Volgens Gerard Schuyt, hoogleraar mediarecht, zijn er genoeg gevallen die een rechtszaak rechtvaardigen. Bijvoorbeeld om uitzending met een kort geding te verkomen of om achteraf een schadevergoeding te eisen. 'Mensen doen het te weinig. Bang dat de zaak wordt opgerakeld. Dat journalisten daarna nog vervelender doen. Ze beschermen hun gemoedsrust.'

Marcel Veenhuizen van Elsevier heeft na zijn onvrijwillige figuratie in Hoe Hoort 't Eigenlijk met zijn uitgeverij juridische stappen overwogen: 'Buch en Van Gogh zeiden niet voor welk programma ze kwamen. Ze negeerden vijf man bewaking en zwierven door het gebouw waarin redacteuren werken waarvoor ik verantwoordelijk ben. Meer dan ''je hoeft er niet op in te gaan'' kon ik ze niet influisteren. Een inhoudelijk gesprek viel niet te voeren. Ik voelde me een speelbal worden. Uiteindelijk gunnen we het duo niet nog meer publiciteit door een rechtszaak te beginnen. Bovendien, ze draaien hun hand niet om voor een boete.' Veenhuizen heeft de uitzending zelf niet gezien. Gelukkig maar. Buch: 'We hebben hem in de montage nog gespaard.'

Volgens Van Gogh heeft niemand hen gevraagd iets niet uit te zenden. Buch beweert iets anders: 'Harry Mens wenste geen uitzending omdat hij te weinig ruimte voor weerwoord had gehad. Dat klopte. Ach, we hadden toch te veel materiaal.'

Hoe wapen je je tegen deze vorm van camerastalking? Veenhuizen: 'Ik kan toch geen bunker maken van mijn kantoortuin voor die ene keer dat ze langskomen?' Van Cuilenburg: 'Mensen in publieke functies ondergaan wel eens mediatrainingen op dit gebied. Het frustrerende is dat overrompelaars altijd de voorsprong van de voorbereiding hebben.'

'Er valt niet aan te ontkomen', zegt Van Gogh. 'Het beste is om in schutkleuren de charmante gastvrouw te spelen. Als je dat niet wil, moet je een zwarte vuilniszak over je kop trekken. Maar ook dat levert leuke televisie op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden