Kunstwerk van de weekDe Vlecht (2020)

De stalen vlecht van Kalliopi Lemos staat symbool voor de vrouwenstrijd. Want haar is nooit zomaar haar

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: De vlecht van Kalliopi Lemos.

Van ver zie je haar al staan: De vlecht. Met een lengte van 6,5 meter torent ze hoog uit boven de andere beelden langs de Westersingel in Rotterdam. Dit nieuwe kunstwerk van de Griekse kunstenaar Kalliopi Lemos werd begin maart aan deze toch al indrukwekkende verzameling beelden in de open lucht toegevoegd. Het is de eerste nieuwe aanvulling sinds het beeldenterras in 2001 werd geopend.

De vlecht is een beeld uit de serie Tools of Endearment, waarin Lemos de rol van vrouwelijkheid in de samenleving onderzoekt. In verschillende steden tref je de monumentale beelden aan in de openbare ruimte. Een gigantische stilettopump van staal staat in Londen, een bh van 120 kilo in Les Moulins in Frankrijk. Het is alsof een reuzenvrouw van staal haar persoonlijke bezittingen in het rond heeft gestrooid.

Voor De vlecht vlocht Lemos 14 duizend meter staaldraad samen. Als je dichterbij komt, kun je ieder haartje afzonderlijk zien zitten. Het bruinige metaal heeft hier en daar een rode gloed, door die schakeringen lijkt het nog meer op echt haar. Des de wonderlijker is het daarom dat de afgeknipte vlecht zo parmantig rechtop staat. Als een totempaal. Fallischer kan het haast niet. Toch staat het kunstwerk volgens de kunstenaar juist symbool voor de vrouwenstrijd en voor vrouwelijke ongehoorzaamheid.

Het afknippen van lange lokken als symbool van verzet? Ja, dat leest u goed. Het deed me denken aan de middeleeuws strijder Jeanne d’Arc, met haar korte pagekapsel. Maar vooral deed het me denken aan de feministische schrijver Laurie Penny. Zij publiceerde in 2014 een spraakmakend essay waarin ze haar eigen korte coupe beschrijft als feministisch statement. Want, zo schrijft ze, door haar haren kort te knippen verzet ze zich tegen de male gaze die vrouwen uitsluitend als lustobjecten ziet. Kort haar is feministisch, lang haar seksistisch, even heel kort samengevat.

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

Dat je met zulke grove generalisaties moet oppassen, ondervond Penny aan den lijve. Binnen de kortste keren kreeg ze heel Twitter over zich heen. Natuurlijk, klonk het, je verzetten tegen heersende schoonheidsnormen is bevrijdend. Maar wilde Penny soms zeggen dat vrouwen met lang haar zichzelf onderdrukken? En waarom werd er in het essay met geen woord gerept over de haarstruggles van niet-witte en niet-westerse vrouwen?

Natuurlijk is kort haar niet altijd bevrijdend en lang haar niet altijd een teken van onderdrukking. Denk bijvoorbeeld aan de ‘moffenmeiden’ en andere historische voorbeelden waarbij vrouwen gedwongen werden gekortwiekt om ze even goed op hun plek te zetten. Wat zeker is, is dat haar nooit zomaar haar is. Het laten groeien, afknippen, vlechten en stijlen draagt ontzettend veel betekenissen in zich die ook nog eens per cultuur en moment verschillen.

Juist omdat haar zo ambigu is, is het een heerlijk thema voor de beeldende kunst.

Een mooi voorbeeld uit de kunstgeschiedenis is Frida Kahlo’s Zelfportret met kort haar uit 1940. Kahlo, die zich in haar zelfportretten vaak juist omringt met ‘vrouwelijke’ attributen zoals bloemenkransen en wijde rokken, beeldt zichzelf hier af in mannenkleding. Haar kortgeknipte haar heeft ze strak naar achteren gekamd, de schaar ligt in haar schoot. Ze maakte dit zelfportret kort nadat ze gescheiden was van haar man Diego Rivera. Het drukt zowel verlies uit als een nieuw begin. Iedereen die er na een relatiebreuk wel eens de schaar in heeft gezet, kent dit gevoel: alsof je met je lokken ook de pijnlijke herinneringen kunt wegknippen. Zelfverzekerd richt Kahlo haar blik op de kijker. De afgeknipte haren dansen om haar heen, alsof ze haar nog niet helemaal los willen laten.

Frida Kahlo, Zelfportret met kort haar (1940) in het MOMA in New York.  Beeld Alamy Stock Photo
Frida Kahlo, Zelfportret met kort haar (1940) in het MOMA in New York.Beeld Alamy Stock Photo

En nu is er De vlecht van Lemos. Een vlecht waarvan de drager zich heeft ontdaan, misschien als teken van verzet, misschien omdat ze behoefte had aan iets nieuws. Wat ik mooi vind, is dat het toch juist de vlecht is die we zien. Trots en uitdagend staat ze daar, kaarsrecht op het beeldenterras. Misschien gaat het kunstwerk ook daarover: rechtop kunnen staan, tegen alle verwachtingen in.

Wie Kalliopi Lemos (70)

Wat De Vlecht (2020)

Waar Beeldenterras, Westersingel Rotterdam

Aangekocht door Stichting Droom en Daad

Opgedragen Aan de onlangs overleden progressieve Amerikaanse opperrechter Ruth Bader Ginsburg

Kalliopi Lemos in 2016 Beeld Evangelos Zavos
Kalliopi Lemos in 2016Beeld Evangelos Zavos
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden