oog voor detail

De stad is ook een museum (met niet altijd onomstreden kunst)

null Beeld

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: schepen en golven.

Het was pure opstandigheid dat ik onlangs besloot het hele land tot openluchtmuseum te verklaren. Maar daar had het land mij niet voor nodig, en dat had ik natuurlijk veel eerder kunnen doen. U kunt alweer naar musea, sinds afgelopen week, maar bij voorbereiding van deze aflevering zat ik nog te stampvoeten dat alles oneerlijk is en dat ik zo mijn werk niet kan doen. Terwijl de oplossing op een hondenwandelingafstand voor me lag. De stad ís een museum. Kunst vind je overal. En zo hoort het ook, hoe minder gescheiden van het ‘gewone’ leven hoe beter, kunst is net als eten en muziek en lezen onderdeel van leven. Daarom hier een detail uit een gebouw dat als een schip op de rede bij het IJ ligt, de boeg fier vooruitstekend naar het water. Een van de mooiste kunstwerken in Amsterdam, en dan heb ik het nog maar over de buitenkant. Ook de binnenkant is makkelijk te zien, er worden geregeld rondleidingen gegeven, al ligt dat nu nog even stil.

Omdat het gebouwd is in een tijd dat elk detail meer mocht zijn dan het vanuit puur functioneel oogpunt was, is een rondje eromheen lopen al een feest. Er zitten ankers in een smeedijzeren lijst om de ramen, er springen dolfijnen door golven van steen, zelfs de bakstenen lijken soms klotsend water tegen het voorsteven. Er zijn zeemeerminnen, walvissen en zeepaardjes en Neptunus houdt met zijn drietand de wacht. Het Scheepvaarthuis – later GVB-gebouw, nu hotel – is gebouwd in opdracht van zes rederijen door architecten en kunstenaars die toen nog zo jong waren dat het als bewijsstuk A voor de voordelen van geloof in jong talent kan dienen. Grote dingen moet je juist door verse creatieven laten maken.

Er zit een zure kant aan; de reden dat de rederijen zoveel geld hadden, is omdat we een roofstaat waren. Wie klaagt dat er tegenwoordig nooit meer iets semi-openbaars gebouwd wordt met zo’n rijkdom aan kunstdetails en kostbare materialen is af, want die rijkdom van toen was onrechtmatig. Net als veel kunst is de ontstaansgeschiedenis niet iets om trots op te zijn, terwijl het kunstwerk zelf dat wel is. En we kunnen er de mentaliteit van toen in elk detail in zien. Zoals deze.

null Beeld
null Beeld

Een wereldbol gezien vanuit Europa, twee schepen (Hollandse, uiteraard), vier dolfijnen, veel golven en twee cijfers: de 2 en 6 uit het jaar 1926. Elk van deze ornamenten heeft een cijfer of letter, er is ook Amsterdam te lezen langs de gevel en de letters van de rederijen. Zo krijg je op verschillende niveaus steeds een ander beeld aangereikt; bewegend erlangs, afstand nemend, dichtbij kijkend. Net als een Hollands stilleven is er hier geprobeerd de rijkdom en toeëigening van de Hollanders te vertalen in een beeld. Zoals er specerijen, schelpen, drank en materialen uit heel de wereld op een schilderij staan, zo zegt dit gebouw: de wereld is van ons. Het coromandelhout en het marmer, het smeedijzer en de diorietporfier – een steensoort. Het gebouw is een stilleven voor de geschiedenis van de Hollandse scheepvaart, precies op de plek waarvandaan de eerste expeditie naar de Oost voer in 1595. Ik zou dolgraag een nieuw gebouw ernaast gebouwd willen zien, met dezelfde creativiteit en hetzelfde geloof in de plek die kunst in de samenleving hoort te hebben, dat onze huidige blik op de wereld verbeeldt.

Scheepvaarthuis (nu Amrath Hotel) Amsterdam, Prins Hendrikkade 108, Amsterdam. Bouw 1913-16 en 1926-28. Diverse materialen.

Nederland - Amsterdam - 2019. Scheepvaarthuis - Grand Hotel Amrath. Het Scheepvaarthuis is ontworpen door J.M van der Mey. Foto Berlinda van Dam / Hollandse Hoogte Beeld Hollandse Hoogte / Berlinda van Dam
Nederland - Amsterdam - 2019. Scheepvaarthuis - Grand Hotel Amrath. Het Scheepvaarthuis is ontworpen door J.M van der Mey. Foto Berlinda van Dam / Hollandse HoogteBeeld Hollandse Hoogte / Berlinda van Dam

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden