Beschouwing

De soundtrack van uw leven

In de tentoonstelling in Nieuwe Vide Haarlem lieten kunstenaars zich inspireren door muzak. V schetst daarbij de nog best wel verrassende geschiedenis van de achtergrondmuziek - die inmiddels heel anders is dan het tekstloze gepingel van weleer.

Beeld Daniel Cohen

Wie het Haarlemse kunstcentrum Nieuwe Vide belt, krijgt de komende maand een nette Amerikaanse mannenstem te horen, met op de achtergrond een deuntje. Er volgt een keuzemenu, voor het 'wachtmuziek-kunstwerk' mag men de '2' kiezen. Ondertussen worden wetenswaardigheden over het gebruik van wachtmuziek uiteengezet: 'Aan de telefoon kan een paar seconden wachten voelen als een eeuwigheid, muziek helpt om het wachten draaglijker te maken.' Kunstenaar Natasha Taylor maakte dit geploink en gepingel speciaal voor het kunstcentrum.

Er zijn vele scheldwoorden voor het onderwerp dat Nieuwe Vide-directeur Lennard Dost koos voor zijn huidige tentoonstelling: muzikaal behang, liftmuziek of gewoon muzak. Britten en Amerikanen hebben het over ingeblikte muziek, canned music. Muziek om niet écht naar te luisteren. Dost: 'Ik hou erg van muziek, kan er totaal door in vervoering raken. Juist daarom vind ik achtergrondmuziek irritant, en tegelijkertijd interessant.' Hij koos als titel voor de tentoonstelling The hills are alive with the sound of muzak, want muzak is natuurlijk ook een beetje grappig, een beetje kitsch.

Het begon zo serieus. De Amerikaanse brigadegeneraal George Owen Squier (1865-1934) deed begin vorige eeuw een nogal succesvolle uitvinding, multiplexing: het versturen van verschillende signalen over één kabel. Dat vergemakkelijkte de communicatie in het leger. Handig voor Squier, want hij leidde tijdens de Eerste Wereldoorlog de verbindingstroepen van het Amerikaanse leger.

(Tekst gaat verder onder foto).

Still uit And today shares soared above candlelight dinners LCD screen, live data from the New York Stock Exchange (2015). Beeld Toon Fibbe

Muzak

Deze generaal was een soort MacGyver, hij slaagde er al eerder in bomen als antennes te gebruiken. Bovendien bleek Squier commercieel een goed strateeg. Hij richtte in 1922 het bedrijf Wired Radio op, dat Amerikanen via hun telefoonlijn 'draadradio' aanbood, voor 11 dollarcent per dag. Wired Radio was korte tijd succesvol, tot de concurrentie van andere aanbieders van draadradio en het succes van de draadloze radio het bedrijf dwongen tot andere toepassingen. Dit leidde tot de eerste experimenten met het brengen van muziek naar restaurants en hotels. In 1934 gaf Squier zijn bedrijf een nieuwe, stevige naam, afgekeken van de succesvolle merknaam Kodak: Muzak. De veteraan stierf hetzelfde jaar aan een longontsteking, muzak zou nog een hoge vlucht gaan nemen.

In Nieuwe Vide hangt een groot schilderij van kunstenaar Steven Jouwersma, erop een zongebruinde man met een donkere baard en een gemoedelijke uitstraling. Dit is het gezicht van de Duitse muzikant Klaus Wunderlich (1931-1997), afkomstig van de hoes van de elpee Hammond für Millionen 2: The Golden sound of Klaus Wunderlich uit 1977. Oorstrelende elektronische orgelwijsjes voor miljoenen luisteraars dus, het type muziek dat een rechtstreeks gevolg is van het succes van het Muzak-imperium.

Dat succes hing in hoge mate samen met psychologisch onderzoek dat door het bedrijf werd bekostigd en uitgevoerd. Met als gevolg onderzoeksresultaten die gunstig waren voor de verspreiding van muziek via de techniek van Squier. Zo ontstond zelfs de gepatenteerde methode genaamd 'Stimulus Progression': muziekcycli zouden de bedrijvigheid van werknemers op ideale wijze stimuleren. Het ging om instrumentale muziek, door Muzak vervaardigd, die 15 minuten lang opbouwde naar uptempo, vervolgens was het 15 minuten stil. De methode vond gretig aftrek in werkplekken.

(Tekst gaat verder onder foto).

Still uit Thank You for The Music. A film about muzak (1997). Beeld Mika Taanila

Minder bang

Al gauw werden ook liften, restaurants, winkels en hotels met muziek verrijkt, waar mogelijk ondersteund door 'onderzoek'. In de lift zou men door muziek minder bang zijn, in de winkel zou men zich door bepaalde muziek langzamer voortbewegen en meer kopen. De merknaam Muzak bleek nog succesvoller dan Kodak en drong door in het dagelijks taalgebruik. President Dwight Eisenhower zorgde voor muzak in het Witte Huis gedurende zijn presidentiële termijn (1953-1961) en het schijnt dat tijdens de maanreis van Apollo 11 muzak de astronauten vergezelde. Op de ambassade van Saigon zou zelfs in het heetst van de strijd van de Vietnamoorlog muzak hebben geklonken. Dat had Squier vast kunnen waarderen.

Of die geleidelijke muziektoevoer in het openbare leven écht tot productievere mensen leidde, is moeilijk hard te maken. Muziekwetenschapper Makiko Sadakata, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, legt uit dat dit een 'rommelig' onderzoeksterrein is: 'Mensen reageren uiteenlopend op muziek. De onderzoeksresultaten zullen per testpubliek variëren.' Of muziek bijdraagt aan de efficiëntie van een werknemer, hangt in elk geval af van het type werk: 'Mensen voeren cognitieve taken slechter uit als ze muziek luisteren, vooral bij muziek met tekst scoren ze slechter. Wel kan muziek een positief effect op onze bewegingen hebben. En muziek beïnvloedt onze stemming, denk maar aan filmmuziek.' Het zou dus kunnen dat de muzak in het Witte Huis bijdroeg aan de stemming van Eisenhowers medewerkers, maar dat hun cognitieve vaardigheden tegelijkertijd verminderden.

Eind jaren zestig, begin jaren zeventig kreeg Muzak het moeilijk. Muziek werd synoniem voor vrije individuele expressie, een definitie die niet goed viel te rijmen met het tekstloze gepingel waarmee het bedrijf was groot geworden. Muzak werd een scheldwoord. Noodgedwongen ging Muzak experimenteren met échte muziek. Pas in de jaren negentig ontdekte Muzak hoe dat idee van 'zelfexpressie' perfect commercieel kon worden ingezet. Als mensen zich kunnen uiten door hun muzieksmaak, kunnen bedrijven dat namelijk ook. Sinds eind vorige eeuw wordt muzak vooral voor marketing gebruikt.

Zo verdwenen de bloedeloze klanken, die nu in Nieuwe Vide uitgebreid te beluisteren zijn, uit het openbare leven. Sterker nog, het woord 'muzak' bleek onherstelbaar besmet. Toen het Canadese Mood Media in 2013 de Muzak Holdings opkocht, verdween het woord uit de bedrijfsnaam. Marcel Bouman, hoofd muziek van Mood Media Europa bevestigt: 'Het woord 'muzak' gebruiken we hier niet, dat associëren mensen met liftmuziek, met hits die door synthesizers nagespeeld worden, muziekbehang.'

Geïnspireerd door Muzak

Het bedrijf Cisco is mogelijk verantwoordelijk voor het meest beluisterde wachtmuziekje ter wereld. Software-ontwikkelaar Darrick Deel koos hiervoor een deuntje dat hij jaren eerder met een vriend in de garage op de synthesizer had geknutseld. Op YouTube is de video One Hour of Cisco CallManager Default Hold Music meer dan een half miljoen keer beluisterd. In de commentaren schrijven fans: 'MIJN LIEVELINGSMUZIEK' of 'Waar vind ik dit op iTunes PLEASE?'

Muziek met tekst

Achtergrondmuziek moest zich dus opnieuw uitvinden. Los van het elektronische orgel, los van de deuntjesmachinerie. Gevolg: winkelgebieden bieden een kakofonie aan geluiden. Uit vrijwel elke winkel schalt een ander genre en soms is de straat of het winkelcentrum zélf ook van muziek voorzien. Bouman en zijn collega's noemen zich audio-architecten en ervoor zorgen dat de muziek bij de sfeer in de winkel past: 'Als je René Froger uit de boxen hoort terwijl je een hippe spijkerbroek wilt uitkiezen, is dat geen match. Wij gaan met een merk in gesprek en kiezen een genre, een invulling daarvoor en ook het geluidsniveau.'

Opvallend is dat het hier meestal wél om muziek met tekst gaat, kennelijk worden onze cognitieve vaardigheden tijdens het shoppen minder belangrijk geacht. Bovendien is deze muziek niet bedoeld als behang, dus die kan best indringend zijn. En sommige mensen willen gewoon een spijkerbroek, zonder muziek. Nigel Rodgers van de Britse organisatie Pipedown strijdt al jaren tegen 'muziekvervuiling'. Met hem aan de telefoon valt al snel het woord 'brainwashing': 'Je hebt er niet voor gekozen en je kunt er niet onderuit.' Ongewenst geluid verhoogt bovendien de bloeddruk, vertelt hij. Rodgers voert zijn strijd niet alleen, maar kreeg steun van Britse prominenten. Dankzij hun gezamenlijke inspanningen is muziek al grotendeels verdwenen van vliegveld Gatwick. Boekwinkelketen Waterstones heeft ook beloofd op te houden met achtergrondmuziek. Dat stilte de omzet in winkels niet hoeft te schaden, is volgens Rodgers duidelijk: 'Primark draait geen muziek, simpelweg om geld te besparen, maar ook supermarktketen Waitrose, die best chic is, draait geen muziek.'

Voor wie wil weten waar men in stilte een spijkerbroek kan kopen of een broodje kan eten in Groot-Brittannië heeft Rodgers een aparte website opgericht. In Nederland is ook een aanzet gemaakt tot zo'n 'stiltelijst', maar dat initiatief is gestrand.

Lievelingswachtmuziekje

Brian Eno presenteerde in 1978 zijn elpee Ambient 1: Music for Airports: achtergrondmuziek die aangenaam en bescheiden moest zijn, als reactie op muzak. Eno schreef: 'Sfeermuziek moet geschikt zijn voor verschillende manieren van luisteren; het moet interessant zijn, maar ook te negeren zijn.' Ook de Nederlandse formaties Arling & Cameron en Easy Aloha's lieten zich door de klanken van muzak inspireren.

Irene van Kamp van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu deed uitgebreid onderzoek naar de gevolgen van geluidoverlast. Ze legt uit dat mensen in uiteenlopende mate gevoelig zijn voor geluid. Wat de gevolgen zijn van de onophoudelijke soundtrack van het dagelijks leven is nog niet voldoende onderzocht, vertelt ze: 'We weten wel dat mensen als reactie op herrie minder sociaal gedrag vertonen. In een rumoerig winkelcentrum zul je minder snel iemand die valt overeind helpen. Maar geluid kan mensen ook socialer maken. In Brighton bleek recent dat kalmerende geluiden, zoals muziek maar ook het geluid van de zee, tot minder overlast en agressie leiden in een uitgaansgebied.' Volgens Van Kamp waren die goede resultaten niet alleen te wijten aan de geselecteerde geluiden, maar ook aan het feit dat alle betrokkenen gezamenlijk hadden ingestemd met deze oplossing. Mensen hebben nu eenmaal graag het gevoel controle te hebben over hun omgeving en geluid kan daar een rol in spelen, in positieve en negatieve zin.

Dat verklaart misschien waarom dat 'wachtmuziek-kunstwerk' van Nieuwe Vide helemaal niet zo onaangenaam is. Best lekker eigenlijk, dat synthetische geploink en gepingel van weleer, als het achter keuzeknop '2' zit. Ook de koptelefoons in de tentoonstelling zijn geen straf om op te zetten. Muzak is opdringerig ja, maar wel op een bescheiden manier. Misschien kan deze tentoonstelling helpen haar naam te zuiveren. Dan kopen we binnenkort hippe spijkerbroeken terwijl we de klanken van Klaus Wunderlich horen, in plaats van Beyoncé.

The hills are alive with the sound of muzak, t/m 8/11, Nieuwe Vide, Haarlem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden