Oog voor detailSprekende verf

De smurrie aan de handen van een regentes uit de Hollandse Republiek, is een magnifiek voorbeeld van sprekende verf

Natasja Kensmil, Huwelijksportret van Johande Witt en Wendela Bicker, 2020Beeld Stedelijk museum Amsterdam

Alles wat ons bezighoudt, is steeds weer voer voor kunstenaars. Wieteke van Zeil verbindt een kunstwerk aan de actualiteit. Deze week: de hand van Wendela Bicker.

Het ligt misschien voor de hand bij een kunstwerk meteen te zoeken waarover het gaat, maar soms is het de verf zelf die het meeste vertelt. Als het alleen om het verhaal ging, had het net zo goed opgeschreven kunnen worden, toch. Die verf viel meteen op in dit grote portret van Natasja Kensmil, onderdeel van een installatie van elf schilderijen. Dit druipende detail, de smurrie aan de handen van een regentes uit de Hollandse Republiek, is een magnifiek voorbeeld van sprekende verf. Het roept een andere kant van de Gouden Eeuw op, de roofstaat, de keerzijde van macht en handel, ja, het klopt allemaal. Maar bij Kensmil zit het verhaal in de techniek. En dat verhaal laat zich niet in één boodschap vangen.

Natasja Kensmil, Huwelijksportret van Johande Witt en Wendela Bicker, 2020Beeld Stedelijk museum Amsterdam

Net als bijvoorbeeld Marlene Dumas en Rembrandt heeft Kensmil een eigen palet met kleuren, wat haar werk uniek maakt. Natasja-kleuren zijn blauwgroenig, zwart, wit en grijs (ik gebruik de voornaam. Bij vrouwen komt dat soms kleinerend over, maar in de kunst is het traditie; Rembrandt en Leonardo werden ook bij de voornaam bekend. En er zijn nou eenmaal twee Kensmils in onze kunstwereld). Maar als je dichtbij komt zie je er meer in. Ze noemde de installatie Huwelijksportret van Johan de Witt en Wendela Bicker, naar de beroemde staatsman in de 17de-eeuw, en diens vrouw. Toen ik naar de bijna levensgrote portretten keek, kwam de uitspraak van Diane Vreeland in me op; the eye has to travel. Je oog moet, en gaat vanzelf, op reis hier. Van de zombie-achtige ogen van Wendela Bicker langs haar lekkende gezicht, naar de dikke chaos die van haar dure jurk en sieraden een woest landschap maakt. Het is alsof alles los zit, het kan smelten, afbrokkelen of instorten, elk moment. Haar passief hangende hand, met die vingers die uiteen rekken, voelt als een verbeelding van langzame degeneratie. De drip paintings van Jackson Pollock kwamen even in mijn herinnering. Met haar verfbeheersing plaatst Natasja zich in de voetsporen van de schilderijengeschiedenis, ook de Hollandse.

Full Fathom Five van Jackson PollockBeeld The Museum of Modern Art, New York/Scala, Florence

Ik zocht de oorspronkelijke huwelijksportretten van Johan de Witt en Wendela Bicker op. Die bleken niet te bestaan. De Witt en Bicker zijn vaak geschilderd, maar er zijn nooit levensgrote huwelijksportretten gemaakt. Verrassend, maar van Natasja Kensmil toch ook weer niet. Gelukkig kon ik haar er zelf naar vragen; dat komt niet zo vaak voor in deze serie. Klopt, zei ze aan de telefoon, die bestaan niet. Johan - ga hem vooral ook bekijken in het Stedelijk - is samengesteld uit meerdere mannen. Wendela is grotendeels geïnspireerd op een portret van Henrietta Lorraine door Anthony van Dyck, een van de eerste portretten van een regentes met een zwarte bediende aan haar zij. Haar waaier komt van Rembrandts Oopjen Coppit, en de jurk is tot in detail overgenomen van de 18-jarige Catharina Hooft, geportretteerd door Nicolaes Pickenoy in 1636.

Henrietta of Lorraine, van Sir Anthony Van DyckBeeld Historic England

Dit schilderij is dus een collage van vrouwen die samen de huwelijkse traditie in de 17de eeuw verbeeldden, de macht en rijkdom die ze hadden, en de verantwoordelijkheid die ze deelden voor de machtsstructuur waarvan ze deel uitmaakten. Johan de Witt, zegt Kensmil, is niet zo van zijn voetstuk gevallen als Jan Pieterszoon Coen, die in 1621 de bevolking van Banda decimeerde om het monopolie op nootmuskaat af te dwingen. De Witt maakte nooit direct deel uit van mensenhandel, hij voerde wel oorlog (met Engeland) en is medeverantwoordelijk voor de vrijheid van godsdienst die we nu hebben. Kensmil laat ons daarmee op een genuanceerde manier nadenken over de rol van machthebbers in een systeem. Hoe macht kan corrumperen, hoe de blik op het verleden kan kantelen en ontbinden, je ziet het allemaal in dit werk. Maar die woorden zijn niet toereikend voor de prangende schoonheid van de verf van Kensmils schilderijen, die ook onze actuele discussies ver zullen overstijgen.

Natasja Kensmil, portret uit een installatie van 11 schilderijen getiteld Huwelijksportret van Johan de Witt en Wendela Bicker, olieverf op linnen, te zien in de expo In the Presence of Absence, Stedelijk Museum Amsterdam t/m 31 januari [beeld dankzij Kensmil/Andriesse Eyck galerie]

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden