Rubriek Oog voor detail

De Sluier is er om te verhullen en onthullen

Wie van dichtbij kijkt, ziet het beter. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: sluier.

De blauwe sluier van Edmund Charles Tarbell. Beeld Getty

Edmund Charles Tarbell: De blauwe sluier

1898

Olieverf op doek; 73,7 x 61 cm

De Young Museum San Francisco

Een sluier kan ervoor zorgen dat anderen niet zien wat je niet wilt dat ze zien, en dat je de buitenwereld op afstand houdt. Wie wordt er beschermd, de toekijkers of de gesluierde? En wie afgeschermd? Daar moest ik aan denken deze week, toen Prinsjesdag al vóór de ceremonie bedekt werd met een vitrage van afleidingsmanoeuvres, van kerkuittredingen tot tenenkrommende ‘catwalk’-filmpjes en schoenenshows door politici. De hoedentraditie lijkt verworden van een door VVD-politica Erica Terpstra ingevoerde ode aan de koningin én aan de representatie van vrouwen in de politiek tot een Vreugdevuur van IJdelheden dat de inhoud van de opening van het parlementair jaar ook versluiert.

Ik ben opgevoed door vrijzinnige liberalen en houd van mode, zéker ook van mode als uitdrukking van ideeën – toch zag ik hier iets dat schuurde. Meer dan anders leek het gaan om roem en show. Panem et circenses, geef het volk brood en spelen en het houdt zich koest.

Onlangs had ik voor dit schilderij gestaan, en mij verbaasd over het effect van de sluier op de vrouw: ze is blauw. Blauw gekleurd licht valt op haar neus en wangen en lippen, haar toegeslagen ogen en de wapperende sjaal zorgen dat we niet echt naar haar kijken, maar naar het blauw, als een schild. Dit is Amerikaans impressionisme, Tarbell heeft meer interesse in hoe het op ons overkomt dan hoe het is, en hij koos een mooi onderwerp; een jonge vrouw die wandelt in de wind. Net rond deze tijd gingen vrouwen (en mannen, maar voor vrouwen was het bijzonderder) meer naar buiten, werd het zichtbaar zijn in de openbare ruimte genormaliseerd en zelfs gevierd: flaneren werd een ding op zich. Jezelf tonen zoals je wilt dat een ander je ziet, afgestemd op de ogen van de toekijker. 

Beeld Corbis via Getty Images

De mode paste zich aan, vrouwen gingen hoeden dragen en sjaals en parasols en mofjes van bont en ander elegant spul voor de buitenlucht. Werden de vrouwen er echt meer zichtbaar van? Misschien, het zal zeker meegeholpen hebben – in deze periode gingen ook de eerste vrouwen studeren en kwam er een beweging die vrouwenkiesrecht bepleitte. Net als in veel landen lieten in Amerika, en ook in Boston waar deze kunstenaar vandaan komt, de suffragettes van zich horen. De vrouw begon deel uit te maken van het publieke veld.

Hoed en kleding kunnen iemand zichtbaar maken en onzichtbaar – de jaarlijkse traditie op Prinsjesdag maakt zoveel duidelijk. Sommigen zetten het in om hun ideeën te onderstrepen – zoals Marianne Thieme jaarlijks doet, die overigens dit jaar heel dwars géén hoed droeg – en anderen om ideeën te verhullen. Zelfs met al dan niet geestig bedoelde showfilmpjes erbij.

Ik zag de verf, het dun geschilderde gezicht met blauw licht, de dikkere lagen in de zongele hoed, het lila, de liefdevolle lagen van verf die alles tussen de ogen van de kijker en bekekene verbeeldt. En de bijna bewegende blauwe sluier, door de ogen van Tarbell. De vrouw is bezig zich te gaan tonen, voor zichzelf op te komen, maar weet nog niet precies hoe en wat ze wil prijsgeven. De buitenwereld heeft invloed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden