oog voor detail

De slang op dit sjamaankostuum toont de dunne lijn tussen weten en vertrouwen

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: slang.

Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru. Beeld Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen
Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru.Beeld Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen

Vorige week schreef ik hier over vertrouwen in de medische wetenschap. De kwakzalver op een 17de-eeuws Hollands schilderij bekeek ik ineens anders, nu in het echte leven zo veel dingen onzeker zijn en het moeilijker wordt om blind op wetenschap te varen als die wetenschap nog vol in de onderzoekende fase zit naar een nieuwe ziekte. Alternatieven lonken, want baat het niet et cetera.

Hier is de andere kant: de helende kracht van de natuur. Andere geneeskunde, niet van kwakzalvers in Europa, maar van mensen die hun leven lang tussen de planten wonen waaruit ook onze geneeskunde medicijnen maakt. Hun kennis, hun verhalen, rituelen en symbolen. Zoals de slang op dit sjamanenkostuum, die volgens het ayahuascaritueel zijn wijsheid in een pot stopt om via de sjamaan door te geven aan de mensen uit de Shipibocultuur in de Amazone in Peru. Het is een jas, maar ook een kunstwerk. De vrouw van de sjamaan heeft de slang en de pot op de jas geborduurd, nadat hij haar had verteld over zijn visioenen door de hallucinerende drank die hij in de ceremonie dronk. Een vrolijke en kleurige slang – het broertje van de slang in de esculaap, een beeld dat je bij vrijwel elke apotheek vindt en dat symbool staat voor de medische wetenschap. Slangen en genezing; daarover zijn we het in elk geval eens. In Peru symboliseert de slang wijsheid, volgens de Grieken genezing, omdat het dier zich van zijn vel ontdoet.

In het Tropenmuseum is in coronatijd de tentoonstelling Healing Power opgebouwd, een betere timing is nauwelijks te bedenken. Het gaat over genezingspraktijken in verschillende culturen zoals de Inuit in Groenland, de Mentawai in Indonesië, de Sámi in Noord-Noorwegen, de Maka in Kameroen en de Ayuuk in Mexico. Er is aandacht voor winti, voodoo en heksenkracht, en voor de overeenkomsten tussen religieuze rituelen en kunst. Twee dingen vallen op: hoeveel verschillende visies er op het helen van het lichaam bestaan, naast en ook te midden van de eurocentrische visie. Én: hoe weinig wij weten. Met wij bedoel ik mensen die, zoals ik, doorgaans denken: de wetenschappers weten het. Verder denken niet nodig. Zelf weten we nada over de ingrediënten van medicijnen en de planten, bomen en dieren waar ze vandaan komen. Wat we doen is in de praktijk dus puur vertrouwen. Natuurlijk zal ook in de culturen uit deze expo lang niet iedereen elke stamper en z’n heilige werking kennen, dat wordt toevertrouwd aan sjamanen en andere helers. Maar de kennis van de organische omgeving is er toch een stuk groter dan in mijn nieuwbouwwijk. Wij hebben onze kennis gewoon uitbesteed. En onze nieuwsgierigheid erbij.

Daarom is deze slang mooi. Hij laat zien hoe dun de lijnen zijn tussen weten en vertrouwen, en tussen gebruiksvoorwerpen en kunst, want beide kunnen cultuurdrager zijn. En hij laat zien hoe we leunen op verhalen en hun magie, ook in de wetenschap. Van Griekse mythen tot hallucinerende ceremoniën, van de Egyptische goden tot dat andere wereldberoemde scheppingsverhaal in het paradijs: de slang is steeds en overal slimmer dan wij. Ook dat stemt bescheiden.

Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru. Te zien in de expo Healing Power t/m 6 juni 2022, Tropenmuseum Amsterdam.

Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru. Beeld Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen
Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru.Beeld Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen
Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru. Beeld Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen
Sjamaankostuum (Kushma) van Luis Marquez Pinedo, gemaakt door zijn echtgenote. Katoen en borduursels, 2018, Shipibocultuur, Pucallpa, Peru.Beeld Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden