De seriemoordenaar als celebrity

Seriemoordenaars bezitten vaak een grote aantrekkingskracht. Dankzij hun eloquentie of vlekkeloze uiterlijk verleiden zij zelfs groupies. Een aantal theatervoorstellingen zoekt de morele grenzen van die verafgoding op.

In Kogelvis staat seriemoordenaar Jeffrey Dahmer centraal Beeld Ben van Duin

Iedereen houdt van seriemoordenaars. Of het nu gaat om fictieve, zoals de 'goede' Dexter of de erudiete Hannibal uit de gelijknamige tv-series, of om echte, zoals de legendarische Charles Manson of de 'Milwaukee Cannibal' Jeffrey Dahmer. De verhalen en daden van dit soort kwade geniussen doen het al jaren goed in boeken, films en op televisie. Hoe extremer hoe beter. Lekker gruwelen. Ordinaire sensatielust daargelaten, bezitten deze mannen ook vaak een grote aantrekkingskracht. Ze zijn slim en zien er vaak goed uit. Zo zouden we ook wel een beetje willen zijn. De echte grote seriemoordenaars hebben daarom fans, groupies die voor hen willen moorden of in beroep gaan voor strafvermindering. Seriemoordenaars zijn celebrity's.

Deze opmerkelijke afwijking in onze moderne cultuur is nu het onderwerp van een aantal theatervoorstellingen die de morele grenzen van die verafgoding opzoekt. Zo maakten Orkater en acteurscollectief Lars Doberman vorig seizoen De familie Mansøn, een muzikale deconstructie van de figuur Charles Manson. Zaterdagmiddag gaat de lunchtheatervoorstelling Kogelvis van Theater Bellevue en Oostpool in première. Hierin staat Jeffrey Dahmer centraal. Later dit seizoen speelt het Nationale Toneel in Den Haag Een helse komedie, de betekenissen van een seriemoordenaar.

Dat een slechterik optreedt als de protagonist in een theaterstuk is niet nieuw. Dat zagen we al bij Molière en Shakespeare. Door naar het amorele gedrag van figuren als Macbeth en Richard III te kijken, kan de toeschouwer, die een leven lang zijn driftleven een beetje onder controle probeert te houden, zich bevrijd voelen. Catharsis.

Nieuw is wel dat we te zien krijgen hoe verleidelijk dit gedrag is. Richard III kreeg van Shakespeare een bochel en een mank been, opdat iedereen kon zien dat er iets goed mis was met deze vent. De monsters in genoemde nieuwe theaterstukken zijn behalve eloquent ook nog eens tiptop gekleed.

De familie Mansøn Beeld Ben van Duin

Vriezer

'Ik kan me nog goed herinneren dat ik Jeff Dahmer destijds op televisie zag', zegt Marcus Azzini, regisseur van Kogelvis. 'Dat was een heel mooie man. Ik weet nog dat ik dacht: o ja, als ik hem in een café had ontmoet en hij had mij uitgenodigd om mee naar huis te gaan, dan had ik waarschijnlijk ja gezegd.'

In de jaren tachtig vermoordde Dahmer zeventien jonge mannen. Het was niet zijn doel om ze dood te maken, legde hij later uit. Hij wilde de controle hebben over een lijf dat geen eigen wil meer had. Met behulp van drugs en gif probeerde hij zijn slachtoffers zo lang mogelijk als een soort zombies bij zich te houden, om er seks mee te hebben. Maar steeds gingen ze dood. Toen is hij de mannen in stukken gaan snijden om delen ervan te kunnen bewaren in de vriezer. Op een bepaald moment begon hij het vlees zelfs op te eten. Om het weg te werken, maar ook om nog meer een te worden met de jongens.

Seriemoordenaar Jeffrey Dahmer Beeld .

De makers van Kogelvis (naast Azzini ook debuterend toneelschrijver Nick Bruckman) wilden hun fascinatie voor Dahmer onderzoeken. Bruckman reisde naar Amerika, naar de plekken waar Dahmer leefde en toesloeg om maar te proberen iets van de man te begrijpen, om te voelen wat hij voelde. In zijn toneeltekst laat hij Jeff, zoals hij Dahmer noemt, zeggen: 'Wat onder je huid zit is... ik bedoel... het is gewoon... tof.' Die haast kinderlijke nieuwsgierigheid is tekenend. Voor de seriemoordenaar in kwestie, maar ook voor het publiek dat net zo graag wil weten wat er gebeurt als we onze morele grenzen overschrijden. Naar seriemoordenaars kijken is een veilige manier om daarachter te komen.

Azzini: 'Jeff is een monster, maar ook een mens. Net als jij en ik. Hij had ook een moeder en een vader en een vriendje. Dat zijn dingen die ons verbinden. Alleen gaf die doodgewone jongen zich over aan zijn driften en behoeften en is hij daarin helemaal doorgeslagen.'

Charisma van het kwaad

De behoefte om te willen begrijpen, om helemaal in de huid van zo'n personage te duiken, is niet vreemd. De vier acteurs van collectief Lars Doberman lieten zich verleiden door de legendarische sekteleider en seriemoordenaar Charles Manson, die zijn volgelingen de opdracht gaf om te moorden. 'Hij is een goed voorbeeld van het charisma van het kwaad', verklaarde speler Matthijs van de Sande Bakhuyzen voorafgaand aan de première. In De familie Mansøn probeerden de vier acteurs te verbeelden hoe dat moet hebben gevoeld, om tot de sekte van Manson te behoren. De voorstelling was geen moment afschrikwekkend, maar juist cool en verleidelijk.

Ook regisseur Theu Boermans raakte geïntrigeerd door een seriemoordenaar. Halverwege de jaren negentig werkte hij in Wenen en hoorde hij om zich heen over de wonderlijke zaak Jack Unterweger, die hem tot op de dag van vandaag is bijgebleven. Wat Boermans in Unterweger intrigeert, is niet zozeer de vraag waarom hij moordde. 'Dat is allemaal te vatten in ziektebeelden en biologie, maar daar heb ik weinig verstand van', zegt hij. 'Waar het mij om gaat is zijn status als beroemdheid.'

Het verhaal Unterweger is tamelijk ongelofelijk. Toen de Oostenrijker in de gevangenis zat, vanwege de moord op een prostituee, schreef hij een autobiografie. Dat boek werd prompt door de Weense culturele wereld omarmd als een literair meesterwerk. Onder zijn fans bevonden zich auteurs als Elfriede Jelinek en Günter Grass. Zij spanden zich in om Unterweger vervroegd vrij te laten komen. Iemand die zo kon reflecteren op zichzelf kon geen recidivist zijn.

Charles Manson Beeld .

Culturele elite

Het lukte, Unterweger werd opgenomen door de Weense culturele elite. Hij verscheen in talkshows, kleedde zich in mooie pakken en schreef artikelen over onderwerpen als recidivisme. Tegelijk, slechts enkele maanden na zijn vrijlating, begon hij weer prostituees te vermoorden. Het duurde jaren voordat hij opnieuw gepakt werd, waarop hij zelfmoord pleegde.

In 2008 schreef de Oostenrijkse Michael Sturminger hierover het toneelstuk The Infernal Comedy: Confessions of a Serial Killer, dat nu is vertaald door het Nationale Toneel. Het is geschreven voor twee sopranen en een acteur (Mark Rietman in de rol van Unterweger). In het stuk kijkt Unterweger tijdens een signeersessie in het hiernamaals terug op zijn leven. Iedereen, de Weense elite, zijn slachtoffers en moeder, komt bij hem langs met de vraag: waarom?

Boermans: 'Een eenduidig antwoord is er niet. Een mogelijke uitleg is dat Unterweger zijn moorden zag als een soort kunstwerk. Hij bezat zeker de reflectie en intelligentie die daarvoor nodig zijn.'

Jack Unterweger Beeld .
Mark Rietman als Jack Unterweger Beeld Barrie Hullegie

Zachtheid

Wat deze voorstellingen gemeen hebben, is dat ze niet de platgetreden paden van het filmisch realisme of de psychologie bewandelen.

'Het moet geen biopic worden', aldus Azzini. In het theater bestaat een vanzelfsprekende nabijheid van het publiek tot het onderwerp, in dit geval de killers. Dat maakt het makkelijker om een band te smeden tussen de twee. Dus in plaats van de gruwel te tonen, gaan deze theatermakers - nadat ze eerst hebben benadrukt dat ze absoluut geen moorden willen goedpraten - juist op zoek naar de zachtheid en de schoonheid. 'Kogelvis is absoluut geen voorstelling over bloed, geweld en homo-erotiek', zegt Azzini. 'Jeff moordde niet uit woede of haat. Maar uit liefde. Hij hield van zijn slachtoffers. Wij doen een poging de zachtheid te vinden die volgens ons ook in Dahmer zat.'

Ook de jongens van Lars Doberman toonden in hun portret niet de gruwel, maar vooral de creatieve en verleidelijke kant van Manson. En in Een helse komedie (gemaakt in samenwerking met het Residentie Orkest) zingen sopranen Cora Burggraaf en Lilian Farahani aria's van Haydn, Mozart en Beethoven. Met deze aria's raakt het stuk volgens Boermans aan een diepere binnenwereld van Unterweger, een wereld van kunst en schoonheid, die de bron is van zijn literaire gave. Zijn tragedie: uiteindelijk kan hij die schoonheid niet verdragen en moet alles stuk.

Opvallend is dat al deze verhalen minimaal 25 oud zijn. De laatste jaren zijn er heus wel nieuwe seriemoordenaars opgestaan. Maar geen van hen heeft nog de status van een Dahmer of Unterweger kunnen bereiken. Het lijkt erop dat ze zijn vervangen door terroristen als symbool van het ultieme kwaad. Sinds 9/11 zijn we bang voor idealistischere, politiekere terreur. Het verschil is dat de daders van de aanslagen in Brussel, Bataclan en op Utøya zo goed als gezichtsloos zijn, saai, ze missen het charisma van de seriemoordenaar. Dat maakt hun terreur enger.

Het gevolg is wel dat we nu met enige distantie kunnen terugkijken naar de tijd van de seriemoordenaar, de jaren zeventig tot en met negentig. Met enige nostalgie zelfs. En misschien kunnen we onszelf wel wijsmaken dat het toen, met de kennis van nu, nog helemaal niet zo slecht was.

Kogelvis, te zien t/m 15/10 in Theater Bellevue, Amsterdam. Een helse komedie, volgend jaar te zien van 2/5 t/m 21/10 in Koninklijke Schouwburg, Den Haag

Five Easy Pieces

Niet alle seriemoordenaars worden vereerd. Toen het Vlaamse productiehuis CAMPO vorig jaar aankondigde een voorstelling te maken over Marc Dutroux, de kindermoordenaar die zes meisjes verkrachtte en er uiteindelijk vier doodde, met kinderen als acteurs, waren vond men dat 'ziek, schandalig en abject'. Zodra er kinderen in het spel zijn, wordt het lastig om lang gefascineerd te blijven door het ultieme kwaad. De Zwitserse regisseur Milo Rau liet in Five Easy Pieces de kinderen cruciale scènes uit de geschiedenis rond Dutroux naspelen. Hij legde in België een nog altijd nog altijd niet geheelde wond bloot.

Marc Dutroux na zijn arrestatie in augustus 1996 Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden