FilmrecensieNotturno

De schoonheid van de beelden in Notturno werkt eerder confronterend dan afleidend ★★★★☆

Het gebrek aan informatie in de documentaire, over oorlogsgebieden in het Midden-Oosten, heeft een krachtig resultaat.

null Beeld

Zittend in het schemerdonker speelt de moeder ze af, de ingesproken telefoonboodschappen van haar door IS gekidnapte dochter. Ze zwijgt terwijl ze de telefoon vasthoudt; de film legt niet uit waar ze zich bevindt of hoe het met haar dochter is afgelopen. Maar die enkele traan, glijdend over haar wang terwijl de lijst met berichtjes afloopt, zegt in Notturno van Gianfranco Rosimeer dan genoeg.

Voor Notturno (‘Nacht’) trok Rosi drie jaar langs de door oorlog geteisterde grensstreken van Irak, Syrië, Koerdistan en Libanon, om vast te leggen hoe de mensen daar overleven en opkrabbelen. De Amerikaans-Italiaanse meestercineast volgt onder meer de zwijgende routines van peshmerga-soldaten, een eendenjager die ’s nachts door een moeras peddelt in de oranje gloed van brandende olietorens, en vrouwen die rouwend door de verlaten kerkers schuifelen waar hun zoons werden doodgemarteld.

Het zijn scènes die tot de kern van de werkelijkheid doordringen en tegelijkertijd Rosi’s visie verraden. Hij hanteert statische kaders die je veel kijkvrijheid gunnen, terwijl de films soms onomwonden voor zijn eigen enscenering uitkomt. De schoonheid van de beelden – Rosi schildert volop met donker en licht – werkt eerder confronterend dan afleidend: hoe meer je je laaft aan wat je ziet, hoe bewuster je je wordt van de onderliggende verschrikkingen.

Notturno, waarin het oorlogsgeweld vrijwel volledig buiten beeld blijft maar in de verte vaak machinegeweren en explosies klinken, profiteert ook van een zeer effectieve montage. De scène waarin jezidi-kinderen aan de hand van bloederige kleurpotloodtekeningen vertellen over de moordpraktijken van IS, laat je verpletterd achter. Direct daarna zie je tientallen gedetineerde IS-strijders, die als oranje poppetjes uitzwermen over het gevangenisplein en even later weer in een enkele cel worden gepropt. Hoe die scènes op elkaar inwerken, is aan de toeschouwer om te bepalen.

Notturno vloeide logisch voort uit Rosi’s vorige film Fuocoammare, waarmee hij in 2016 de Gouden Beer won op het Filmfestival van Berlijn de Gouden Beer. Destijds streek Rosi neer op het Italiaanse eiland Lampedusa, voor een onontkoombaar perspectief op de migratiecrisis. Terwijl je in Fuocoammare kennismaakt met het jongetje Samuele en de andere eilandbewoners, zinkt voor de kust de volgende boot met vluchtelingen.

Notturno reist af naar de Midden-Oosterse bakermat van diezelfde crisis. In navolging van Fuocoammare en Sacro GRA (2013), Rosi’s met een Gouden Leeuw bekroonde hommage aan Romes ringweg, is ook Notturno als mozaïek opgezet. Koel schakelt de film van locatie naar locatie, van personage naar personage.

Een steeds vertrouwder voelende protagonist zoals Samuele in Fuocoammare ontbreekt daarbij, of het zouden de psychiatrische patiënten moeten zijn die een toneelstuk over hun verwoeste moederland repeteren. Of anders puber Ali, die voor dag en dauw opstaat om zich als jagershulpje aan te bieden. Wat heeft hem tot zo’n zwijgend fantoom van zichzelf gemaakt?

Soms dreigen de personages te worden gereduceerd tot anonieme modellen in het landschap. Maar het gebrek aan informatie heeft ook een krachtig resultaat: het decor van Notturno wordt zo een troosteloos, zwaarbevochten niemandsland waar overal dezelfde tragedies en trauma’s opduiken en dezelfde verslagenheid heerst. En waar je ook als toeschouwer verloren ronddwaalt.

Notturno

Documentaire

★★★★☆

Regie Gianfranco Rosi

100 min., te zien in 37 zalen en op Picl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden