REPORTAGE

De schone schijn van Tsarina Catharina de Grote

Catharina de Grote: tsarina, veroveraar, verlichte ziel. In de Hermitage in Amsterdam worden binnenkort haar talloze kunstvoorwerpen uitgestald. V ging in Sint-Petersburg op zoek naar het verhaal achter al die schone schijn.

Beeld Kaj Ek001

Wat een volksverhuizing moet dat ieder jaar zijn geweest: Catharina de Grote, tsarina van Rusland in de tweede helft van de 18de eeuw, met een eindeloze optocht van koetsen op weg van haar Winterpaleis in Sint-Petersburg naar het 30 kilometer verderop gelegen Zomerpaleis in Tsarskoje Selo. De complete huisraad ging mee: meubels, serviezen, kleding, sieraden, papegaaien, hofdames en ander personeel.

Als de eerste koets in Tsarskoje Selo aankwam, reed de laatste in Sint-Petersburg weg. Drie maanden later werd dezelfde tocht gemaakt in omgekeerde richting. En dat ieder jaar opnieuw.

Eerste gedachte tijdens een rondleiding door het Zomerpaleis, tussen de Chinese toeristen die zich vergapen aan het oogverblindende goud op de muren van de Spiegelzaal: wat een verspilling. De tweede: ongelooflijk dat de Russische Revolutie niet veel eerder begon.

De Chinezen zijn met hun eigen gids, die hun - echt gebeurd! - vertelt dat Lenin (1870) een zoon was van Catharina (1729). Wij worden rondgeleid door Olga Taratynova, directeur van het Zomerpaleis, en krijgen andere verhalen te horen. Over Catharina's gevoel voor humor, bijvoorbeeld. In de antichambre waar hoge militairen dineerden, illustreert Taratynova dat met het verhaal over hoe Catharina vaak opdracht gaf om ook de tafelversiering eetbaar te maken. Zo heeft er eens een keer een miniatuuropstelling van de Russisch-Turkse Oorlog tussen het servies gestaan. Een boodschap met een knipoog: 'Zo konden de militairen een Turk opeten.'

Beeld State Hermitage Museum St Petersburg

Volgende week opent Catharina, de Grootste in de Hermitage Amsterdam; een tentoonstelling als een rijk gevulde schatkist over het leven van de laatste tsarina van Rusland, die in 1729 als Sophia van Anhalt- Zerbst werd geboren in Duitsland en stierf in 1796. Als satellietmuseum van Staatsmuseum De Hermitage in Rusland heeft de Hermitage Amsterdam mogen grasduinen in de collectie van Sint-Petersburg: tekeningen en schilderijen, kostuums en serviezen, gesneden stenen, meubels, een model van haar kroon. Het is een tentoonstelling als een biografie, die een antwoord probeert te vinden op de vraag: wie was Catharina de Grote? De sprankelendste ster van het Noorden, zoals Voltaire haar noemde? Of, in de woorden van de Franse baron de Corberon, 'een weergaloze huichelaarster, diep in haar hart alleen trouw aan zichzelf', een heerseres die geen middel schuwde om haar plannen te verwezenlijken?

Haar leven in sneltreinvaart: op haar 14de werd ze uitgehuwelijkt aan Peter III, kleinzoon van Peter de Grote. Door een coup waarbij ze haar man van de troon stootte ( hij stierf later onder verdachte omstandigheden) kwam ze in 1762 aan de macht. Onder haar bewind breidde het Russische rijk uit met een grondgebied zo groot als Frankrijk - inclusief de Krim - en bloeide de economie als nooit tevoren. Haar bouwwoede is vermaard; het historische centrum van Sint Petersburg staat er voor een belangrijk deel dankzij haar. 'Bouwen is een duivelse zaak', schreef ze eens, 'het vreet geld, en hoe meer men bouwt, hoe meer men wil bouwen; het is een ziekte, net als zuipen, of zelfs een soort verslaving.'

Beeld State Hermitage Museum St Petersburg

Leuk mens, denk je als je dat leest, en zo word je heen en weer geslingerd tussen bewondering en afkeer en blijf je de vraag stellen die de makers van de tentoonstelling zich ook hebben gesteld: wie was Catharina de Grote nou écht? Loop een paar dagen in haar voetsporen rond, en de uitdrukking die in Sint Petersburg steeds valt is: Potemkindorp. Genoemd naar Grigori Potemkin, Catharina's grote liefde en haar belangrijkste politiek adviseur. Tijdens een reis van de keizerin door het net geannexeerde Zuid-Rusland liet hij nepdorpen bouwen om haar een gunstig beeld te geven van de kolonisatie.

Potemkindorp: het woord is in Rusland synoniem geworden voor de schijn ophouden. In welke mate deed Catharina dat? Haar veelbeschreven liefde voor de kunsten: was die oprecht of was het prestige? Hoe zat het met haar bewondering voor Voltaire, de Franse denker met wie ze vijftien jaar correspondeerde? Ook strategie, bedoeld om te laten zien dat ze de ideeën van de Verlichting aanhing? En hield ze echt van haar veelbesproken twaalf minnaars, of werden ze alleen maar gekozen op hun politieke bruikbaarheid?

Beeld x

Liza Renne is conservator van de afdeling West-Europese kunst van de Hermitage in Sint-Petersburg. Ze heeft ons net in razend tempo langs de kunstcollectie van Catharina II gejaagd, langs de Rembrandts en Titiaans, de verzameling edelstenen en de portretten die Catharina van zichzelf liet maken, als de vraag ter sprake komt: had Catharina verstand van kunst? Renne windt er geen doekjes om: 'Nee. Ze had goede adviseurs.' Ze vertelt over Catharina's eerste kunstaankoop - de aankoop die de fundering legde voor de Hermitage. In 1764, ze was net twee jaar tsarina, kocht ze iets meer dan driehonderd schilderijen uit de collectie van de Berlijnse koopman Johann Ernst Gotzkowsky. Hij had een schuld aan de Russische regering, die hij afbetaalde met schilderijen die eigenlijk bedoeld waren voor de aartsvijand van Rusland, Frederik II van Pruisen. Voor Liza Renne is het zonneklaar: dit was een aankoop uit strategische overwegingen. 'Hiermee liet Catharina haar rivaal zien: zelfs als ik in kostbare oorlogen verwikkeld ben, heb ik nog geld over om een kunstcollectie te kopen.'

Beeld Kaj Ek001

Een dag later, in de Staatsbibliotheek, laat Natalia Speranskaja, conservator van de bibliotheek van Voltaire, er ook geen misverstand over bestaan. We staan te midden van de zevenduizend boeken van Voltaire, door Catharina de Grote na zijn dood verworven. We mogen ze uit de kast halen en zonder handschoentjes vasthouden, we zien zijn aantekeningen in de kantlijn en het enige briefje van Catharina's hand dat in de bibliotheek is gevonden, een stuk papier met daarop in potlood geschreven: 'le dictionaire de Bayle de la bibliotheque de Voltaire'. Wat de keizerin bewogen heeft de bibliotheek te verwerven? Niet de inhoud van de boeken. Speranskaja: 'Allereerst wilde ze de brieven terug die ze hem gedurende vijftien jaar had geschreven, waarin ze niet altijd even aardig over anderen had geschreven. En ten tweede: de aankoop zou het beeld versterken van Rusland als verlicht land. Het was een propaganda-actie, net als het kopen van de bibliotheek van die andere verlichte denker en vriend, Diderot, tien jaar eerder. Daar hadden de Europese kranten over geschreven, en dat had haar zeer verheugd.'

Las ze de boeken uit Voltaires bibliotheek wel?

'We weten niet veel over wat ze las.'

Was ze een volwaardige gesprekspartner in de correspondentie?

'Ik denk dat ze vooral door hem gecomplimenteerd wilde worden.'

En wat is er terechtgekomen van haar politieke hervormingen? Catharina schreef in 1762 een traktaat over hoe volgens haar de staatsinrichting in Rusland moest worden georganiseerd: zoals in Montesquieus De l'esprit de lois met een scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Ze wilde het lijfeigenschap afschaffen, alle burgers gelijkschakelen en de macht van de adel inperken. Speranskaja: 'Maar zodra de adel daartegen in opstand kwam, heeft ze meteen alles teruggedraaid. Sterker nog: bijna een miljoen vrije boeren zijn onder haar bewind lijfeigen gemaakt.'

Beeld State Hermitage Museum St Petersburg

Vincent Boele is niet blij als hem het beeld wordt voorgelegd van een Catharina de Grote die de schijn ophield. Boele is conservator van de Hermitage in Amsterdam en een van de samenstellers van de tentoonstelling. 'Dit suggereert dat er achter die façade een leegte schuilgaat en dat is absoluut niet het geval. We weten uit de memoires van Catharina dat ze haar leven indeelde in een tijd voor Voltaire en een tijd erna. 'Uw werk is de maat der dingen', staat in een van haar brieven. En haar traktaat kan ze alleen geschreven hebben als ze Montesquieu ook werkelijk gelezen heeft. Dat er uiteindelijk weinig van terechtkwam, heeft ook te maken met de politieke realiteit van haar land. Haar ideeën waren hun tijd ver vooruit. Tegen Diderot heeft ze eens gezegd dat zijn hoge idealen goed waren om boeken mee te vullen, maar slecht waren om naar te handelen. 'U werkt op papier, dat altijd geduldig is, terwijl ik, ongelukkige tsarina, moet werken op de menselijke huid, die heel wat gevoeliger en prikkelbaarder is.'

Ook bij Liza Rennes opmerking over Catharina's kennis van de kunsten plaatst Boele een kanttekening. Haar eigen kamers in haar paleizen, de objecten die ze verzamelde: 'In alles zit zoveel verfijning. Het is wel rijk, maar nooit poenerig. Misschien heeft ze in het begin alles gekocht wat los en vast zat. Maar we weten dat ze in 1781, nadat een van haar adviseurs een collectie schilderijen uit Rome had bezorgd, schreef: 'Alles, behalve de Loggia van Rafaël en de werken van Mengs, is lelijke rommel ... mijn mensen van de Hermitage schaamden zich dat ze beneden voor mij dit vuilnis onthulden, en het afgrijzen bij het zien van die prullen was bijzonder groot.' We weten dat ze dol was op het werk van de neo-klassieke schilder Anton Raphael Mengs. Dat ze een grote collectie Rembrandts had, waaronder De terugkeer van de verloren zoon, nu in de topdrie van meest waardevolle objecten in de Hermitage. Let wel: die kocht ze meer dan een halve eeuw voor in Nederland Rembrandts klasse werd onderkend.'

Beeld State Hermitage Museum St Petersburg
Beeld Kaj Ek001

De opmerkingen over het Potemkindorp en haar relaties met haar minnaars, daar kan Boele meer mee. 'Behalve in het geval van Potemkin, waar Catharina in het geheim mee trouwde, kun je je afvragen of het de liefde was waardoor de mannen in haar bed belandden, of strategie. Het laatste, vermoedelijk: potentiële minnaars werden eerst uitgebreid gekeurd. Potemkin testte ze op hun intelligentie, de hofarts op venerische ziekten en haar hartsvriendin probeerde ze uit in bed.'

Catharina's liefdesleven: ook daar zal aandacht aan worden besteed in de tentoonstelling, want het is haar liefdesleven geweest waar in de loop der eeuwen de meeste roddels over zijn verspreid. Ze zou tientallen minnaars hebben gehad en in een van haar paleizen zouden de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog een erotische kamer hebben gevonden waar ze haar minnaars ontving 'voor wellustige spelletjes'. Er is zelfs gesuggereerd dat Catharina de Grote is gestorven onder een van haar hengsten. De riemen van het harnas waarmee het dier aan het plafond was getakeld zouden zijn gebroken, waarna hij bovenop haar zou zijn gevallen.

Tsarina spelen

Bette Davis, Jeanne Moreau, Marlene Dietrich, Angelina Jolie: alle vier vertolkten ze Catharina de Grote op het witte doek. Veertien speelfilms en series zijn er over de laatste tsarina van Rusland gemaakt - slechts twee daarvan in Rusland zelf, en die zijn van recente datum. Onder Poetin herleeft de laatste jaren de belangstelling voor het rijke tsaristische verleden. De tentoonstelling over Catharina de Grote in Amsterdam zal hem deugd doen: het laat een machtig Rusland zien - met dank aan een sterke leider.

Beeld State Hermitage Museum St Petersburg

Het is de grootste onwaarheid over de tsarina die in Amsterdam wordt ontkracht, zegt Boele: 'Ik geloof niet dat ze seksverslaafd zou zijn. In haar memoires schreef ze: 'Ik voel geen enkele aanvechting tot onzedelijk gedrag, en indien het mij gegeven zou zijn een echtgenoot te hebben van wie ik had kunnen houden, was ik hem nimmer ontrouw geweest.' Het is met Catharina hetzelfde als met Cleopatra gegaan. Beiden waren hyperintelligente, politiek zeer bedreven, machtige vrouwen, en die nadrukkelijke aandacht voor hun seksleven is een manier geweest om hen te kleineren.'

Beeld State Hermitage Museum St Petersburg

Catharina, de Grootste, Hermitage Amsterdam, van 18/6 t/m 15/1/2017.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden