De schetsen van Picasso's meesterwerk Guernica hangen deze zomer in Musée Picasso in Parijs

Rutger Pontzen traceert de odyssee van Guernica, dat tachtig jaar geleden geboren werd in Parijs.

Pablo Picasso: Guernica (1937) Beeld RV - Museo Reina Sofia

Zaal 206, Museum Reina Sofia, Madrid

Je hoeft je niet af te vragen waar het meesterwerk hangt. Volg eenvoudig de stroom scholieren door de gangen van Museum Reina Sofia en je komt vanzelf uit in zaal 206. Hoe leeg het museum elders ook is, niet hier. Er staat doorgaans een haag van kinderen, pubers en oudere Spanjaarden voor het imposante schilderij, plus een bataljon toeristen. Op afstand gehouden door een onzichtbaar koord, plus twee bewakers die iedereen bestraffend toespreken die een foto wil maken.

Guernica van Pablo Picasso (1881-1973) wordt bewaakt als de kostbaarste kunstschat van Spanje, naast Las Meninas in het Prado. Maar meer dan Velázquez' groepsportret van de hofhouding van Filips IV, is Picasso's Guernica buiten een artistieke prestatie ook Spaanse historie. Moderne, levende geschiedenis, gevat in een kermend paard, een vuur brakende vulkaan, een razende stier, een gewonde soldaat en een treurende vrouw met dood kind op schoot. En dat 27 vierkante meter groot.

Gidsen en docenten leggen gretig aan de toegestroomde scholieren en bezoekers uit wie de maker was, wat hem ertoe bracht het doek te schilderen en wat het belang van het resultaat is. Maar met een schilderij dat twee keer zo groot is als de Nachtwacht heb je weinig woorden nodig. De verbeelde tragedie slaat je in het gezicht.

Het 'Guernica' schilderij van Picasso, Reina Sofia National Art Museum, Madrid, Spanje Beeld Imageselect

Parijs, 1937

Hoe beroemd het ook is, dat het schilderij bestaat, mag een mirakel heten. Terwijl in zijn thuisland een burgeroorlog woedt, krijgt Picasso in het voorjaar van 1937 de opdracht om in het Spaanse paviljoen van de Wereldtentoonstelling in Parijs een wandvullend schilderij te maken. Begrijpelijk: Picasso geldt als de grootste levende schilder van Spanje, misschien wel ter wereld.

Hij is in elk geval de bekendste. Een meer dan begenadigd kunstenaar. Een wonderkind dat al op jonge leeftijd een feilloos portret kon schilderen. Een kunstenaar die als jong volwassene al een 'blauwe' en een 'roze' periode achter de rug had. Samen met Georges Braque uitvinder van het kubisme. Daarna vermaard en omstreden om zijn portretten met ogen, oren en neuzen die nooit op de juiste plaats zaten. De vertolker van pure vrijheid en schender van alle regels. En die daarmee ook nog eens schathemeltjerijk werd - 'Picassa'.

Picasso - het schilderij Guernica hangt in het Spaanse Paviljoen op de wereldtentoonstelling in Parijs 1937 Beeld Museo Reina Sofia

De eerste maanden van 1937 zijn echter niet de meest productieve in zijn leven. De inspiratie lijkt te zijn opgedroogd. Misschien heeft hij het te druk om zijn twee geliefdes uit elkaar te houden, Marie-Thérèse Walter en zijn nieuwe vlam, de fotograaf Dora Maar. Is hij te veel en route door zijn tweede vaderland, Frankrijk, reizend van het ene atelier naar de volgende hotelkamer.

Misschien drukken de Spaanse Burgeroorlog (die in 1936 is uitgebroken) en de opkomst van Franco's fascisme op zijn gemoed. Hoe dan ook, ondanks de prestigieuze opdracht weet hij niets te schilderen.

Tot 26 april 1937, de dag waarop Junkers- en Heinkel-bommenwerpers het Baskische dorpje Guernica in drie uur tijd volledig in de as leggen. Het Duitse Condor Legioen is generalísimo Franco te hulp geschoten en ziet het Blitz-bombardement als een welkome oefening voor de Luftwaffe van de nazi's.

De Spaanse Burgeroorlog: het Spaanse stadje Guernica, na bombardementen van de Duitsers en Italianen in 1937 Beeld getty

De gebeurtenis, waarvan nooit precies is vastgesteld hoeveel burgerdoden erbij vielen (de schattingen variëren van 300 tot 800), raakt Picasso diep. De inspiratie is terug. Hij gaat meteen aan het werk. Onder het fotograferende oog van zijn maîtresse Dora Maar beschildert hij in vijf weken tijd een 27 vierkante meter groot canvas, in zijn atelier aan de Rue des Grands-Augustins, aan de Rive Gauche, vlak bij de Notre-Dame.

Op de foto's die Dora Maar van dag tot dag maakt is goed te volgen hoe Picasso te werk gaat. Hoe hij het schilderij eerst als een grote tekening opzet, later de vlakken invult met brede kwaststreken, stippen en streepjes, hoe hij gaandeweg het hele middendeel met zon en al wegpoetst (en door een kermend paard vervangt), en daarna het geheel in één keer afschildert, van rechts naar links en van onder naar boven, tot de beeltenis die we nu kennen. In een dramatisch zwart-wit, indachtig het idee dat het schilderij met een 'schrikwekkende schreeuw (...) donkerte en wreedheid veroordeelt', zoals Picasso zijn creatie toelicht.

Picasso - Dora Maar maakte een reportgage van de ontwikkeling van het schilderij Guemica. Parijs, 1937 Beeld Dora Maar/Museo Reina Sofia/VEGAP, Madrid, 2017
Picasso - Dora Maar maakte een reportgage van de ontwikkeling van het schilderij Guemica. Parijs, 1937 Beeld Dora Maar/Museo Reina Sofia/VEGAP, Madrid, 2017

Het voltooide doek komt in het Spaanse paviljoen van de Wereldtentoonstelling in Parijs te hangen, naast een fontein van zwevende metaalstukken van Alexander Calder, en het eveneens politiek beladen beeld La Montserrat van Julio González (nu in het bezit van het Stedelijk Museum in Amsterdam).

Pikant detail: het Spaanse paviljoen ligt vrijwel naast het Duitse paviljoen, ontworpen door Hitlers huisarchitect Albert Speer. Wie voor Picasso's Guernica staat kan door de ramen de gigantische toren van de Duitsers zien, waarop een al even gigantische adelaar op een hakenkruis zit.

Het Duitse paviljoen ontworpen door Hitlers huisarchitect Albert Speer Beeld getty

New York,  1939-1981

Al kort na de voltooiing van het schilderij bepaalt Picasso dat het niet naar Spanje mag worden verscheept zolang Franco daar aan de macht is. Guernica begint aan een jarenlange wereldtour, met een tijdelijke basis in het Museum of Modern Art in New York. Het museum krijgt het schilderij inclusief de voorbereidende schetsen in bruikleen en biedt het als een vluchteling onderdak. In de komende jaren reist Guernica langs musea in Amerika, Japan, Scandinavië, Frankrijk, Brazilië en Engeland.

In de zomer van 1956 wordt het Stedelijk Museum in Amsterdam aangedaan, van half juli tot eind september. Toenmalig directeur Willem Sandberg noemt Guernica de 'Nachtwacht van de twintigste eeuw'. Volgens de directeur houdt het doek de herinnering aan het vernietigde Baskische stadje levend. Als 'een aanklacht en een waarschuwing tegelijk', schrijft Sandberg, die in het verzet zat tijdens de Duitse bezetting.

1939-1957 Guernica maakt wereldtournee, onder andere naar het Stedelijk Museum in Amsterdam Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Door de bekendheid van Picasso, de vluchtelingenstatus van het doek en de universele lading van het schilderij als een anti-oorlogsstatement groeit Guernica in de loop der jaren uit tot hét symbool van verzet tegen, ja, tegen alles.

Vandaar dat je de beeltenis later overal tegenkomt: tijdens anti-Vietnamdemonstraties in de jaren zestig, optochten tegen de oorlog in Irak, tegen de Israëlische 'genocide' van Palestijnen in Gaza, het bloedbad op het Tiananmenplein in Beijing, het onrecht tegen vluchtelingen, of de Spaanse regering die Catalonië een onafhankelijke status misgunt.

Guernica als een waarschuwing voor dreigend onheil. Had Picasso tijdens de Spaanse Burgeroorlog, en net voordat hij aan zijn schilderij begon, al niet eens de rol van generaal Franco geridiculiseerd? Door hem in een serie etsen af te beelden als een wandelende penis die eerst triomfantelijk door het Spaanse land marcheert, maar vervolgens een puinhoop maakt van zijn veroveringen.

Door zijn oorlogsschilderij verandert de publieke opinie over de kunstenaar: de kliederende grootverdiener wordt geëngageerd criticus. Picasso wordt serieus genomen en krijgt na de Tweede Wereldoorlog een plaats in de Parijse intelligentsia, te midden van Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir en Albert Camus , waarbij hij zich en passant ook tot het marxisme bekeert.

Picasso - Dora Maar maakte een reportgage van de ontwikkeling van het schilderij Guemica. Parijs, 1937 Beeld Dora Maar/Museo Reina Sofia/VEGAP, Madrid, 2017

Madrid, september 1981

Iedereen heeft wel eens zijn Cees Nooteboom-momentje. Dat je toevallig ooggetuige bent van een historische gebeurtenis: de Val van de Muur of de studentenopstand op het Tiananmenplein, beide in 1989. Of de aanval op de twee WTC-torens in New York in 2002.

Uw verslaggever beleeft zo'n gelukstreffer op 10 september 1981. Wat begon als een gewone vakantiedag in Madrid, verandert plots in een dag van nationaal Spaans belang.

Picasso had bepaald dat het schilderij pas naar Spanje mocht verhuizen als Franco dood zou zijn. De dictator overlijdt in november 1975. Niemand weet precies wat er daarna zal gebeuren. Franco mag dan wel Juan Carlos de Bourbon hebben aangewezen als zijn opvolger, het zijn onzekere tijden. Kan deze Juan Carlos, als broekie van 37, de nooit geheelde splitsing van het land in goede banen leiden? En zal hij de fascistische erfenis van Franco in een parlementaire democratie ombuigen of laten voortbestaan?

Tot opluchting van minstens de helft van de bevolking wordt drie jaar na het aantreden van Juan Carlos de democratie hersteld, waarmee wordt voldaan aan de voorwaarden die Picasso had gesteld om Guernica van New York naar Spanje te laten overvliegen. Wat dus in 1981 gebeurt: als een opgerold Perzisch tapijt wordt het kostbare schilderij in een bijgebouwtje van het Prado Museum, het Casón del Buen Retiro, binnen gedragen , op een spieraam getimmerd en opgehangen. Achter kogelvrij glas, met een gewapende Guardia Civil ernaast. Te midden van alle schetsen die Picasso ter voorbereiding had gemaakt, waarvan op het eerste exemplaar een kinderachtig getekend paard staat.

Bij de publieksopening begin september staat een rij wachtenden van een paar honderd meter voor de deur. Hoewel ik weinig Spaans versta, begrijp ik de opwinding. 44 jaar na de geboorte komt het schilderij eindelijk aan op de plek waar het hoort: in het hart van Spanje, niet ver verwijderd van het parlementsgebouw. Alsof de voor velen verloren Burgeroorlog alsnog is gewonnen. Een genoegdoening voor alle jaren dat de verliezers onder het Franco-regime moesten leven.

Het schilderij Guernica komt aan in Madrid bij het Cason del Buen Retiro, Madrid. 10 september 1981 Beeld ABC

Zaal 206, Museum Reina Sofia, Madrid

In 1992 wordt het schilderij van het Casón del Buen Retiro naar het 800 meter verderop gelegen Museum Reina Sofia verhuisd, waar het nu nog steeds hangt. Als een artistieke prestatie én een historisch artefact van eigentijds belang. Je staat ervan te kijken hoeveel belangstellenden dit ene schilderij op de been brengt.

Kunstwerken in Spanje kunnen een betekenis hebben die in bijvoorbeeld Nederland nauwelijks voorstelbaar is. Toen in 2012 de schilder Antoni Tàpies in Barcelona stierf, stroomde het aan hem gewijde museum, de Fundació Tàpies, in een mum van tijd vol met belangstellenden, rouwenden en nieuwsgierigen.

Cameraploegen stonden in elke hoek van de zaal te filmen. Vanuit een geïmproviseerde studio werden discussies en voordrachten rechtstreeks uitgezonden. Iedereen was met iedereen in gesprek, over Tàpies en over het belang van zijn kunst.

Foto's van Dora Maar, Piccaso's geliefde, die de totstandkoming van Guernica op de voet volgde Beeld Dora Maar/Museo Reina Sofia/VEGAP, Madrid, 2017

Vergelijkbaar is het aanhoudende, energieke geroezemoes bij de tentoongestelde Guernica. In elk detail brengt het de ellende van de Spaanse Burgeroorlog - toch al ruim tachtig jaar geleden - tot leven. In een schrijnend zwart-wit, met theatrale effecten als een stervende soldaat en moeder met haar dode kind. Beelden die inmiddels wellicht tot clichés zijn verworden, maar dat in 1937 nog niet waren.

Het zijn beelden die in het huidige Spanje nog steeds van belang zijn. Want bedenk wel: 30 kilometer van het Museum Reina Sofia, aan de rand van de Vallei van de Gevallenen, in een kerk die door krijgsgevangenen van het fascistische regime in een berg is uitgehouwen, bezoeken nog dagelijks bewonderaars van Franco diens graf. Ze leggen daar bloemen. Het verleden in Spanje blijft springlevend.

Picasso aan het werk gefotografeerd door Dora Maar, Guernica, Parijs 1937 Beeld Dora Maar/RMN-Grand Palais

Ps

Eind maart 2018 verhuizen de voorstudies van de Guernica van het Museum Reina Sofia in Madrid voor even naar het Musée Picasso. Het museum in de Parijse wijk Le Marais, op drie metrohaltes van het atelier waar Picasso zijn Guernica schilderde, werd in 1985 geopend. Mag de verhuizing naar Madrid in 1981 al een ware thuiskomst zijn geweest, ook politiek gezien, de tijdelijk terugkeer naar Parijs heeft geen mindere betekenis.

Dankzij de successierechten op de nalatenschap van de Spaanse schilder ontving de Franse staat een paar duizend schilderijen, tekeningen, beelden, stukken keramiek, collages en gravures. Samen met donaties van de familie Picasso is dat alles nu in Musée Picasso ondergebracht. Waartussen de voorstudies en schetsen van de Guernica de komende zomer dus mogen triomferen.

Guernica. Musée Picasso, Parijs. 27/3 t/m 29/7.


De reis van Guernica

januari 1937 Pablo Picasso krijgt de opdracht voor een muurvullende schildering in het Spaanse paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Parijs.

26 april 1937 Bombardement van het Baskische plaatsje Guernica door nazi-Duitsland.

1 mei - 7 juni 1937 Picasso schildert Guernica in zijn Parijse atelier.

12 juli 1937 Presentatie van Guernica op de Parijse Wereldtentoonstelling.

1939 Guernica verhuist naar het Museum of Modern Art in New York, waar het in bruikleen blijft tot 1981.

1939-1957 Guernica maakt wereldtournee, onder andere naar het Stedelijk Museum in Amsterdam.

1975 Dictator Franco overlijdt

1978 Herstel democratie in Spanje.

september 1981 Guernica wordt voor het eerst in Madrid getoond.

maart 2018 Guernica verhuist tijdelijk naar Parijs.

De reis van Guernica

januari 1937 Pablo Picasso krijgt de opdracht voor een muurvullende schildering in het Spaanse paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Parijs.

26 april 1937 Bombardement van het Baskische plaatsje Guernica door nazi-Duitsland.

1 mei - 7 juni 1937 Picasso schildert Guernica in zijn Parijse atelier.

12 juli 1937 Presentatie van Guernica op de Parijse Wereldtentoonstelling.

1939 Guernica verhuist naar het Museum of Modern Art in New York, waar het in bruikleen blijft tot 1981.

1939-1957 Guernica maakt wereldtournee, onder andere naar het Stedelijk Museum in Amsterdam.

1975 Dictator Franco overlijdt

1978 Herstel democratie in Spanje.

september 1981 Guernica wordt voor het eerst in Madrid getoond.

maart 2018 Guernica verhuist tijdelijk naar Parijs.

Portret van Picasso uit 1953 gemaakt in het Franse Vallauris Beeld anp

Aanvullingen en verbeteringen

In een eerdere versie stond ten onrechte dat Picasso's schilderij Guernica in Parijs te zien zal zijn. Het Picasso-museum in de Franse hoofdstad heeft eerder, zegt het nu desgevraagd zelf, een 'misleidend' persbericht daarover gestuurd. In Parijs zijn vanaf eind maart wél de schetsen en voorstudies te zien die Picasso maakte voor zijn meesterwerk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.