De saxofoon: een baasinstrument

De beste uitvinding is natuurlijk niet internet, gloeilamp of benzine- motor, maar de saxofoon. 200 jaar geleden werd ontwerper Adolphe Sax geboren, reden voor festival SAX14. Voor de Volkskrant kiest Koen Schouten, zelf saxofonist, alvast zes historische solo's.

20-jarige Candy Dulfer speelt Lily Was Here.Beeld Anxious

In de jaren tachtig waren ze zo alledaags als BenBits, Levi's 501 en Joop van Zijl: saxofoonsolo's. Bijna elk popnummer had er wel een. Een paar maten lang liet een solitaire blazer zijn noten even de vrije loop. Soms als kanttekening bij de muziek, soms verklaarde de sax de essentie van het nummer. Even naar voren stappen, een effectief statement maken en weer weg. Mooi baantje was dat.

Maar na de jaren negentig lijkt de popsaxsolist uitgestorven. Blazers hoor je de laatste tijd weliswaar volop in soulvolle popmuziek, maar dan vooral als sectie. Met meer tegelijk dus, niet als solostem met een eigen geluid. Als zeldzame uitzondering was er vorig jaar danceproducer Bakermat met zijn hit Vandaag, met een prominente rol voor de altsax van Ben Rodenburg.

Maar waarom ook die popsolo's? Komt de sax niet gewoon veel beter tot zijn recht in meer geavanceerde muziek als jazz en hedendaags gecomponeerd werk? Voor de beste stukken in die genres moet je de komende dagen inderdaad op het festival in het Muziekgebouw zijn. Maar wat denk je dat de saxofonisten die daar spelen als kleine jongetjes en meisjes ooit inspireerde? Een uitvoering van La Création du Monde van Darius Milhaud? Een zwart-witfilmpje van John Coltrane? Niet erg waarschijnlijk. Onverwacht gegrepen worden door iets wat je toevallig tegen het lijf loopt, zo begint het. Ook bij de serieuze jongens. Dus Michael Brecker bij Dire Straits op de radio, Bertus Borgers bij Herman Brood op een lokaal festival of desnoods Steve Norman bij Spandau Ballet in Toppop.

Waren er dan niet veel slechte saxsolo's in de pop? Zeker. Maar ook ontzettend veel goede. De jaren tachtig zijn terug als culturele inspiratiebron. Doe de saxsolo's dan ook maar, alsjeblieft. Ter inspiratie zes legendarische saxofoonmomenten uit de popgeschiedenis (scroll naar beneden). Met dank aan Adolphe Sax.

SAX14: 20 t/m 23/11, Muziekgebouw aan 't IJ, Amsterdam
Masterclasses, concerten van o.a. Paquito D'Rivera, James Carter, Arno Bornkamp, Ties Mellema, Jan Menu, Artvark, Aurelia, Candy Dulfer, Branford Marsalis, Asko Schönberg.


Beeld -

Reckankreuzungsklankewerkzeuge

De Belg Adolphe Sax (1814-1894, hierboven op een oud Belgisch bankbiljet) heeft misschien een succesvol instrument gebouwd, maar dat leverde hem geen makkelijk leven op. Veel componisten vonden de saxofoon eerst maar niks. Richard Wagner zei dat het instrument klonk als het woord Reckankreuzungsklankewerkzeuge. Met moeite kreeg Sax zijn instrumenten uiteindelijk verkocht aan Franse militaire muziekkapellen, waardoor het toch de wereld over ging. De uitvinder was voortdurend verstrikt in procedures tegen namaak, werd in België zelf niet begrepen, ging meermalen failliet, verloor zeven broers en zussen en had een tijd lipkanker.

Het riet

Het geluid van de saxofoon wordt geproduceerd door een riet, dat je in trilling brengt door op de juiste manier te blazen. Rietjes zijn een natuurproduct, het een klinkt beter dan het ander en ze gaan een beperkte tijd mee. Je kunt jezelf gek maken met vijlen, bijknippen en onder water bewaren. Er bestaan varianten van kunststof die stabieler zijn, maar daar moet je van houden.

Beeld Cigdem Yuksel

Het mondstuk

Het rietje zit met een bindring op een mondstuk. Mondstukken zijn er in allerlei maten en materialen en ze zijn zeer bepalend voor de klank. Er bestaan meer merken mondstukken dan saxofoons. Voor sommige saxofonisten wordt het mondstuk een obsessie. Zelfs met het bestuderen van verschillende soorten binders kunnen saxofonisten zichzelf en elkaar tussen optredens door uren bezighouden.

Beeld Cigdem Yuksel

De kleppen

Door meer of minder kleppen in te drukken wordt de toon lager of hoger. De kleppen zijn van binnen bekleed met zacht leer. Als een klep niet perfect sluit, lekt lucht weg en gaan noten vals of niet lekker klinken. Dat gebeurt relatief makkelijk: saxofoons zijn kwetsbaar door de vele buisjes, scharniertjes en veertjes. Wanneer de lekkage te gortig wordt, kun je naar een reparateur. Die hangt een fel lampje in de sax om te kijken waar het kiert.

Beeld Cigdem Yuksel

De beker

Saxofoons worden gemaakt van messing, een legering van koper en zink, met een laklaag. Bij oude saxofoons is de laklaag vaak versleten. Dat maakt het geluid iets meer omfloerst, reden waarom ook nieuwe exemplaren worden gemaakt zonder lak. Een extraatje is de gravure, die kan variëren van alleen de merknaam tot royale art-decobloempartijen. De Conn Ladyface had een meisjesgezicht voorop. De mythe: hoe beter de klank van het exemplaar, hoe dieper het decolleté werd gegraveerd.

Beeld Cigdem Yuksel

Zes legendarische saxsolo's in popsongs

Branford Marsalis bij Sting - Englishman in New York
Een van de beste zetten in de solocarrière van Sting was het inhuren van de jonge jazzheld Branford Marsalis. De broer van trompettist Wynton zette in deze melancholieke monsterhit een nieuwe standaard voor de popsaxsolo in het algemeen en die op sopraansax in het bijzonder. Ook is hij een voorbeeld voor hoe jazzsaxofonisten een rol in popmuziek kunnen spelen. Branford is het hele nummer smaakvol aanwezig en tilt het met zijn vlinderende melodische lijnen naar een hoger plan. Tien jaar later wilde de saxofonist bewijzen dat hij het ook zonder Sting kon. Dat lukte, met het vergelijkbare en ook zeer succesvolle Another Day van zijn band Buckshot LeFonque. Marsalis heeft een zeer opwindende jazzband. Hij speelt op SAX14, maar wordt niet overal met naam aangekondigd.

Bradford MarsalisBeeld -

David Sanborn bij David Bowie - Young Americans
Of altsaxofonist David Sanborn echt smaak heeft, is tot op de dag van vandaag onduidelijk. Hij is het best als sideman. Maar dit nummer van creatief icoon David Bowie wordt onmiskenbaar gedragen door Sanborn, decennia dé altsaxofonist van de pop en voorbeeld voor talloze collega's. Met zijn bijtende licks danst Sanborn het hele nummer lang om Bowies stem heen, opjuttend en vol levenskracht.

David Sanborn.Beeld -

Tim Cappello bij Tina Turner - Tonight
Tina Turner en David Bowie gingen met elkaar, toen in 1988 deze videoclip van een liveconcert werd gemaakt. Ze hadden het net nog gedaan en daar fluisteren ze over terwijl ze voor het oog van de kijker tegen elkaar aan schuren, begeleid door een van de meest karakteristieke popsaxofonisten ooit: Tim Cappello. Met ingevet torso speelt hij een X-rated solo, de camera filmt hem vanonder terwijl hij neukbewegingen maakt met zijn met leer en kettingen bekleed kruis. Als je 11 jaar bent en je ziet dit bij Countdown, dan doet dat iets met je. Dan wil je misschien wel sax gaan spelen. Cappello speelde lang bij Turner en zijn solo's waren compact en ritmisch. Zo effectief spelen met weinig noten kunnen er maar weinig.

Tim Capello.Beeld -

Ronnie Ross bij Lou Reed - Walk On the Wild Side
Met een slingerende penseelstreek komt Ronnie Ross aan het eind van het nummer binnen om een impressionistische, teder huppelende solo neer te zetten die veel te snel wordt weggedraaid. Onbevredigend, en daardoor blijvend spannend. Je wilt de baritonsax steeds opnieuw horen. Walk on the Wild Side is in feite één groot verlangen naar de solo van Ronnie Ross. Hij was een innemende Britse jazzmuzikant en de eerste saxofoonleraar van... David Bowie. Bowie produceerde Lou Reeds album Transformer, vandaar.

Ronnie Ross.Beeld David Redfern

Candy Dulfer & Dave Stewart - Lily Was Here / Hans Dulfer - Big Boy
Dochter en vader Dulfer zijn verantwoordelijk voor de emancipatie van de sax in de pop. Lang was de saxofoon alleen een bijinstrument in de hitparade, tot de 20-jarige Candy met Dave Stewart scoorde met de soundtrack (Lily Was Here) van De Kassière. Na 1989 gingen horden meisjes altsax spelen. Vanaf 1994 kwam haar vader Hans met denderende albums als Big Boy, vol stampende beats en scheurende sax. Candy sluit zondag het festival af.

Candy Dulfer.Beeld -

Sonny Rollins bij Leonard Cohen - Who by Fire
Jazzsuperheld Sonny Rollins speelde meermalen pop. Hij soleerde op Waiting on a Friend van The Rolling Stones, maar was er niet tevreden over. In de tv-show Nightmusic van David Sanborn is hij te gast bij de sombere bard Leonard Cohen. Prachtige match. Rollins geeft alles in intro, tussensolo én eindsolo. Hij speelt langer dan Cohen en de rest verwachten. Ze kunnen slechts verwonderd toekijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden