De samengeraapte mens

De mens uitverkoren, het hoogtepunt van de evolutie? Laat de Amerikaanse microbiologe Lynn Margulis niet lachen. 'In feite zijn we niets anders dan tamelijk ongevaarlijk, nietig ongedierte dat op twee poten wenst te lopen', schrijft ze in De symbiotische planeet....

Rik Nijland

We zijn hooguit een gevaar voor onszelf, maar vormen geen enkele bedreiging voor de natuur. Die bestaat immers al drie miljard jaar op aarde. 'Onze niet-menselijke broeders en zusters lachen in hun vuistje. Vroeger konden we al zonder jullie, en straks zullen we ook zonder jullie kunnen, zingen ze in koor.' Gaia, kortom, het systeem aarde dat door het leven zelf wordt gereguleerd, is 'een taai wijf dat niet door de mens wordt bedreigd'.

En Margulis, hoogleraar Geowetenschappen aan de Universiteit van Massachusetts, had al niet zo'n hoge pet op van haar eigen soort, weten we uit eerdere boeken. In haar visie zijn we niet meer dan een samenraapsel van eencelligen.

Elke menselijke cel is in feite een commune van samenwerkende bacteriën die ooit vrijwillig zijn samengegaan of zijn ingelijfd. Aan celorganellen als mitochondriën is dat bijvoorbeeld nog altijd te zien: ze bezitten erfelijk materiaal dat sterke overeenkomsten vertoont met dat van bacteriën.

Uit de samenwerking ontstonden in eerste instantie organismen als algen, amoeben en trilhaardiertjes. En daaruit ontwikkelden zich vervolgens dieren, planten en schimmels. Maar in die eerste symbiose van levensvormen, zo betoogt Margulis, kwamen de belangrijkste bouwstenen van de evolutie al samen. Zo weet zij de werking van onze hersenen probleemloos terug te voeren op bacteriën.

Maar ook later speelde volgens haar symbiose een overheersende rol in de evolutie. Planten, bijvoorbeeld, zo citeert ze andere onderzoekers, zouden zijn ontstaan door een samenwerking van wieren en schimmels. De wieren zorgden voor het vocht; de schimmeldraden ontwikkelden zich tot wortels en takken.

Voor degenen die Margulis niet kennen, biedt het nieuwe boekje een aardige, zij het vrij dure inleiding op haar wetenschappelijke werk aan symbiose, en haar onvoorwaardelijke steun aan de Gaia-theorie van James Lovelock. Vreemd genoeg komt het eigenlijk niet tot een synthese van die twee. En dat nu was juist de opzet toen ze aan het schrijven sloeg.

Margulis ideëen hebben onmiskenbaar grote invloed op de biologie gehad, maar zijn zeker in de door haar gepropageerde extreme vorm ook omstreden. Dat is te merken in De symbiotische planeet. De auteur slaat van zich af. En op het slagveld zijn tegenstanders al gauw unfair of conservatief, medestanders juist intelligent en erudiet. Margulis schrijft leuk. Toch is het boek door een hoop taaie termen zeker geen lichte kost.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden