De Romanov-dynastie eindigde in een modderige kuil

Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de Russische Revolutie plaatsvond. Het markeerde het einde van de Romanov-dynastie; een jaar later zouden Tsaar Nicolaas II en zijn gezin eindigen in een modderige kuil in een afgelegen bos. De Volkskrant volgde het spoor terug.

Ongedateerde foto uit de periode 1915-1916 van tsaar Nicolaas II (midden) met zijn dochters (vanaf links) Maria, Anastasia, Olga en Tatjana. Beeld Getty Images

Jekaterinenburg

Er ligt een vers pak sneeuw op de historische grond. We zijn een bescheiden houten poort gepasseerd en volgen een pad door het bos, in het spoor van de gidsen. Bovengrondse gasleidingen geven aan dat we niet ver buiten de stad zijn. Die stad is Jekaterinenburg, 50 kilometer ten oosten van de grens tussen Europa en Azië. Geen idee hoe het hier in de zomer is, maar de sneeuw verleent de plek sereniteit.

Een houten kruis van de Russisch orthodoxe kerk markeert waar in 1976, in een ondiep graf, de lichamen van de in 1918 vermoorde Romanov-familie zijn gevonden: tsaar Nicolaas II (toen 50), zijn vrouw Alexandra (46) en hun dochters Olga (22), Tatjana (21) en Anastasia (17). Destijd hield de vinder de locatie geheim - daar konden alleen maar problemen van komen. Pas toen de de Sovjet-Unie was uiteengevallen, in 1991, vonden de eerste opgravingen plaats.

Twee lichamen ontbraken, dat van de jonge troonopvolger Aleksej (toen 13) en zijn zuster Maria (19). Ze werden gevonden in 2007, vlakbij, in een ander graf. Hun lichamen waren in 1918 daarheen verplaatst om eventuele zoekers naar de familie op een dwaalspoor te brengen.

De ontdekking van het graf van Aleksej en Maria had een mooi moment kunnen zijn, maar de hereniging van de familie blijft overschaduwd door de gruwelijke geschiedenis. Immers, de moord op de Romanovs was geen revolutionaire heldendaad, maar een amateuristische en uiterst bloedige executie, gevolgd door gezeul met de lichamen dat voortduurt tot op de dag van vandaag.

Nikolaj Neoejmin, directeur van de Romanov-afdeling van het lokale museum van de regio Sverdlovsk en betrokken bij de opgravingen, neemt plaats naast het graf en steekt van wal. Hij praat alsof hij hier gisteren voor het eerst een spade in de grond stak, de tolk beent hem amper bij. De pennende journalist evenmin, die merkt dat bij -15 Celsius de inkt niet meer stroomt. Een ervaren Russische reiziger in het gezelschap steekt een potloodje omhoog; aha!

We staan hier in het Siberische (op het randje, maar toch) bos als onderdeel van een persreis die ons in een aantal dagen langs de belangrijkste plekken voert in het leven van de laatste Romanovs, de familie die driehonderd jaar lang regeerde over Rusland en uit de weg werd geruimd om plaats te maken voor de bolsjewistische revolutie. Aanleiding is de tentoonstelling 1917. Romanov & Revolutie, die op 4 februari in de Hermitage Amsterdam zal worden geopend, honderd jaar na de revolutie van 1917.

Uniform van Nicolaas II, 1908 - '17. Beeld RV - State Hermitage Museum, St Petersburg

Familiestukken

De tentoonstelling vertelt het verhaal van de laatste tsaar aan de hand van familiestukken uit het staatsarchief van de Russische Federatie. Van kindertekeningen tot jurken van de tsarina en haar dochters, dagboeken, veel foto's (het familieleven werd door de familie zelf nauwgezet gedocumenteerd).

Ook de originele, door de tsaar ondertekende Akte van Abdicatie (aftreding) is te zien, voor het eerst buiten Rusland, en het portret van de tsaar door schilder Ilja Repin, uit de collectie van de Hermitage in Sint-Petersburg. Ook een bajonet, een van de moordwapens, reist mee, als een van de 250 objecten die in Amsterdam te zien zijn.

De moord op de Romanovs vond plaats op 17 juli 1918, maar was jarenlang met zo veel geheimzinnigheid omgeven, dat de hardnekkige geruchten over mogelijk ontsnapte Romanovs het tot Hollywood schopten. Zo is er onder meer een Ingrid Bergman-film (1956) en een animatiefilm (1997), beide met de titel Anastasia, naar de jongste dochter van de tsaar, muziekliefhebber, balalaikaspeler en iedereens favoriete verdwenen dochter.

De moordenaars hadden alleen de dood van de tsaar bekendgemaakt, met de toevoeging dat zijn vrouw en troonopvolger 'naar een veilige plek' zouden zijn gezonden. In de Sovjet-tijd, vervolgens, werden de Romanovs doodgezwegen. Nou waren de Russen waren wel wat gewend op het gebied van eufemistische omschrijvingen van hogerhand, maar deze mythe verloor zijn aantrekkingskracht niet. Maar, zo bleek, óók Anastasia lag hier dus driekwart eeuw, vermoord, gemutileerd, verbrand en platgewalst in een graf aan de rand van Jekaterinenburg.

Herbegrafenis

Op de eerste plek waar de lichamen van de Romanovs werden gedumpt, Ganina Jama, voordat ze een dag later werden verplaatst, heeft de Russisch-orthodoxe kerk vanaf 2000 zeven houten kerken geplaatst, voor elk lid van de inmiddels heilige familie een. De plek, genoemd naar de oude mijn, is nu een populair herdenkingsoord. Het zal de kerk niet goed uitkomen dat de echte vindplaats kilometers verderop bleek te zijn. Het is mogelijk de reden dat het definitieve rapport over de het graf van Aleksej en Maria uitblijft en de herbegrafenis in het familiegraf in Sint Petersburg op zich laat wachten.

Akte van troonsafstand van tsaar Nicolaas II, 2/3/1917. Beeld GARF, State Archive of the Russian Federation

Aanvullingen en verbeteringen: In dit artikel wordt gemeld dat de originele Acte van abdicatie naar Amsterdam zou komen. De Hermitage heeft na het verschijnen van dit stuk bekend gemaakt dat is besloten dat het een kopie van het document wordt.

Ballingschap

De Romanovs, was het idee, vormden een gevaar voor de bolsjewistische revolutie. En dus moest de Romanov-lijn, abdicatie of niet, worden afgebroken. De tsaar en zijn gezin leefden na de revolutie in ballingschap in Jekaterinenburg, duizenden kilometers van de toenmalige hoofdstad die in die jaren Petrograd heette - en na 1924 Leningrad en na 1991 weer Sint-Petersburg, een nieuwe naam voor elke keer dat de geschiedenis werd herschreven.

In Jekaterinenburg werden ze gevangen gehouden in het Ipatjev-huis. In de nacht van 16 op 17 juli 1918 trok militieleider Joerovski met tien manschappen naar de woning, verzamelde de familie, de kok, bediende, hulp en dokter in de kelder en schoot persoonlijk de tsaar en troonopvolger dood. Na het eerste salvo van het executiepeloton bleek een aantal meisjes nog te leven, omdat de juwelen die in de kleren waren genaaid als kogelwerend vest hadden gediend. Met een tweede salvo en meegebrachte bajonetten (denk daaraan als u er een ziet liggen in een vitrine in De Hermitage in Amsterdam) maakten de moordenaars hun werk af.

Het plan was om de kleren van de familie te verbranden en de lichamen buiten de stad in een oude, met water volgelopen mijnschacht te dumpen. Maar de manschappen waren inmiddels straalbezopen, vertelden ooggetuigen later. Het water in de schacht bleek niet diep genoeg waardoor de lichamen zichtbaar bleven. Een dag later werd door de Sovjetleiding besloten op zoek te gaan naar een diepere mijnschacht, maar deze expeditie strandde toen de wagen in de modder vastliep.

Porseleinen figuur uit de Keizerlijke Porseleinfabriek, 1910. Beeld State Hermitage Museum, St Petersburg

Lamlendige kuil

En daar werden ze begraven, vlak naast het bospad, in een lamlendige kuil. Om herkenning te voorkomen werden zuur en ongebluste kalk gebruikt, en werden de gezichten van de Romanovs met geweerkolven verminkt. Nu staat Nikolaj Neoejmin, de museum-directeur, breed gebarend en geëmotioneerd op de plek waar het is gebeurd, waar je de wereldgeschiedenis in close-up ziet.

Er zijn meer sporen uitgewist: het Ipatjev-huis, de plek van de executies, werd in 1977 gesloopt, in opdracht van Boris Jeltsin, toen nog de gouverneur van de regio, onder het Sovjet-motto 'geen huis - geen vragen', aldus de gids. Medewerkers van het historisch museum probeerden te redden wat er te redden viel: de haard van het huis is nu te zien in het lokale museum, de haard waarover Nicolaas II van Rusland in zijn dagboek op de eerste dag in het huis klaagde dat hij hem 'niet aan de praat kreeg'. De haard die alles zag.

In 2000 werd de familie heilig verklaard door de Russisch-orthodoxe kerk. Op de plek waar ooit het Ipatjev-huis stond, verrees in 2001 de enorme Bloedkerk, gewijd aan de nalatenschap van de Romanovs. Hier zijn de iconen van de Heilige Familie te vinden, in een ruimte waar de gids ons tussen de flakkerende kaarsen fluisterend meedeelt dat de Bloedkerk wordt beschouwd als het Russisch Golgotha, de plek waar Christus werd gekruisigd. En of we geen foto's willen maken.

Zieke zoon

Nicolaas II, zoon van Alexander III, wordt in 1896 gekroond. De kroningsfeesten verlopen rampzalig: een menigte in Moskou raakt in paniek meer dan duizend mensen komen om in het gedrang. Het is het begin van een slechte verhouding tussen de Russen en hun wereldvreemde tsaar. Hij trouwt zijn grote liefde, Alix van Hessen - Darmstadt, beter bekend als tsarina Alexandra Fjodorovna. Ze krijgen vier dochters (Olga, Tatjana, Maria en Anastasia). Als vijfde kind wordt zoon Aleksej geboren, de troonopvolger. Maar de tsarina is drager van het hemofilie-gen, een aandoening waarbij elke bloeding fataal kan zijn. Het brengt de Romanovs in contact met gebedsgenezer Raspoetin, die op deze manier dicht bij de macht komt.

Avondjapon van roze satijn van de tsarina, 1903 - '05. Beeld State Hermitage Museum, St Petersburg

Met de heiligverklaring werden ook de stoffelijke resten tot 'holy remains' verklaard, kwam het wetenschappelijk onderzoek met piepende remmen tot stilstand en kreeg elke splinter bewijsmateriaal het aura van een relikwie. De nieuwe status van de Romanovs betekent ook dat de Russisch-orthodoxe kerk het laatste woord heeft over wat er gebeurt met de stoffelijke resten van Aleksej en zijn zuster Maria. Zij zijn nog altijd niet bijgezet in het familiegraf in de Petrus en Pauluskathedraal in Sint-Petersburg, de plek waar de tsaren begraven worden.

De nagedachtenis van de arme tsarevitsj (troonopvolger) blijft nu hangen tussen kerk, politiek en historisch onderzoek. Men is hier van het grote gebaar en het behoedzaam manoeuvreren; je weet nooit wie je tegen de haren instrijkt en of dat nog eens tegen je gebruikt wordt.

Bij de historici die we spreken leeft de hoop dat de zaak voor 2018, honderd haar na de dood van de Romanovs, beslecht kan worden en het familiegraf in Sint-Petersburg compleet is. En het Russische publiek? 'Dat houdt zich vooral bezig met hun inkomen, de prijzen in de winkel, hun pensioen. En met de Amerikaanse verkiezingen.'

Moskou, twee dagen eerder

Het idee voor de Romanov-expositie in Amsterdam kwam van de Hermitage Amsterdam zelf, dat in het herdenkingsjaar een ongekend aantal historische objecten van de Russen kan lenen. Die komen niet alleen uit de collectie van de Hermitage zelf, ook de deuren van het Moskouse Staatsarchief (zeven miljoen documenten) gingen open.

Dit is de eerste ochtend van ons bezoek aan Rusland en de gids in de bus wil graag een paar misverstanden bijstellen. Van Stalin worden weleens slechte dingen gezegd, maar ja, overal is wel wat. En verder wijst hij op de beroemde schone lucht van de Russische hoofdstad, en de vele, vele goede daden van de burgemeester.

Eerste stop is het Museum van de politieke geschiedenis van Rusland, waar een oudere medewerkster in een nerts en met witte handschoenen, ook tot verrassing van de delegatie, ons een historisch document toont. Het is een brief van de beul van de tsaar en zijn zoon, speciaal geschreven ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het museum in 1927. Het bevat een gedetailleerde beschrijving van de plaats delict: 'Wat is de reden van die vreemde levenslust, dat ze niet dood wilden gaan?', aldus de moordenaar.

Russische icoon van de Romanovs, 2004-2007. Beeld Heritage Images / Getty Images

We gaan weer de bus in. Ditmaal met een andere gids, die bij wijze van korte Russische introductiecursus een ongevraagde lofrede op de mannelijkheid van Poetin afsteekt. We arriveren bij het Staatsarchief, een enorm complex aan gebouwen in de zogeheten 'Stalinistische stijl', een bouwstijl die we rustig als 'onvriendelijk' kunnen omschrijven. Een piepkleine, trage lift in een van de gebouwen brengt ons omhoog, naar het Romanov-archief, schaars verlichte gangen, waar elk familielid een gang met archiefdozen inneemt, gemarkeerd door oude portretfoto's. Het plafond is laag en de archieftechnische omstandigheden zijn moeilijk optimaal te noemen. Voor de delegatie zijn op een formica tafel documenten uitgestald die naar Amsterdam zullen komen.

Het is een nogal achteloze opstelling van een aantal beslissende documenten uit de Russische geschiedenis. Daar liggen de originele Abdicatie en een telegram aan de tsaar van gebedsgenezer Raspoetin, die zich in de schoot van de familie had genesteld: 'Zet hem op! Blijf vroom.' Ook zien we de originele politiekaart van Lenin, een tekening van de jonge troonopvolger Aleksej (een portret van zijn lijfwacht) en het dagboek van Nicolaas II, dat is opengeslagen op de dag van de troonsafstand, 2 maart 1917.

Svetlana Datsenko, de Russische medewerker van Hermitage Amsterdam, woonachtig in Sint-Petersburg, buigt zich over het dagboek en vertaalt de teksten van de tsaar: 'Om Rusland te redden en rust in het leger te bewaren moet ik deze stap zetten. Overal is verraad, leugens en lafheid.' En 3 maart, de dag na de abdicatie: 'Ik sliep lang en diep. Een zonnige dag. En koud.' Het laat haar niet onberoerd.

Naast de documenten ligt een bajonet op tafel, in de jaren negentig hier gebracht door de zoon van een van de mannen uit het executiepeloton.

Portret van een militair door Nicolaas' zoon Aleksej. Beeld GARF, State Archive of the Russian Federation

Sint-Petersburg

In de Petrus en Pauluskathedraal ligt een tapijt over de ingang naar de grafkelder waar de twee kinderen van Nicolaas II zullen worden herbegraven. In 1998 is hier de tsaar met vrouw en dochters al bijgezet, onder Jeltsin: 'Het bloedbad in Jakaterinenburg is een van de meest schandalige gebeurtenissen uit onze geschiedenis.' Zei de man die het Ipatjev-huis, waar het bloedbad plaatsvond, had laten afbreken.

We hebben een halve dag voor de kruiser Aurora, waar het startschot van de revolutie zou zijn afgevuurd, de kathedraal en de Hermitage zelf, in de tijd van Nicolaas II het Winterpaleis. Hier hangt het manshoge portret door Repin, dat naar Nederland zal komen. Hoogtepunt is het bezoek aan de privéruimten van de tsaar, zijn prachtige bibliotheek. Hoe vaak zal Nicolaas II in het verre Jekaterinenburg aan deze plek hebben teruggedacht?

Beeld RV - State Hermitage Museum, St Petersburg

Jekaterinenburg

Wanneer we door het bos ploeteren heeft iemand in het gezelschap opeens bereik. Gevloek. Het is 8 november: zojuist is bekend geworden dat Donald Trump de nieuwe president van de VS is.

1917. Romanov & Revolutie, Hermitage Amsterdam, 4/2 t/m 17/9.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden