De rafelige jurk van het oude Rome

Voor de tempel van Vesta liggen vier ossen te herkauwen, hun karren in afwachting van een volgend vrachtje. Plaveisel ontbreekt, en midden in wat een zandvlakte lijkt, staat een barokke fontein van Bizzaccheri....

Van onze correspondent Martin Sommer

Toch speelt het toneeltje zich af in het hart van Rome. De foto werd in 1867 genomen, toen 'de woestijn' midden in de stad begon, zoals Hippolyte Taine in zijn reisverslag optekende.

Tweeënvijftig soortgelijke 'incunabelen van de fotografie' zijn te zien op de kleine tentoonstelling die is ingericht in het Parijse museum Carnavalet. Parijs dankt de expositie 'Rome in de negentiende eeuw' aan haar 'jumelage' met de Italiaanse hoofdstad. Het is een kleine, mooie expositie waar vooral de afbeeldingen van het Rome van vóór de Risorgimento van 1870 weemoedig maken.

Schapen op de Piazza di Spagna. Een blik op de Tiber bij de bocht van Trastevere. Kaden ontbreken, een afgetrapte wallekant loopt zo het water in. Donderjagende kinderen voor de boog van Septimus Severus. Een uitstalling tweedehandskleding hangt over een lijntje dat is gespannen tussen Korinthische zuilen.

Afgaand op deze verzameling was Rome halverwege de vorige eeuw letterlijk een stilleven. Mensen lijken nauwelijks nog te wonen in dit restant van de stad die in de oudheid met De Stad werd aangeduid, en die sedertdien alleen maar gekrompen is.

Een enkel karretje rijdt over de Via Appia, dwars door de 'boerenmetropool' (Stendhal). Van de antieke poorten sluiten er nog slechts vier aan op de bebouwing; de rest ligt tussen akkers en wijngaarden. Van de befaamde zeven heuvelen zijn er nog twee bewoond. Een enkele soldaat houdt de wacht voor de oude termen van Diocletionus die als kazerne dienen.

Italië bestond nog niet, Rome hoorde de paus toe, en werd met zijn nauwelijks tweehonderdduizend inwoners overvleugeld door Napels, Milaan en Venetië. En dit geschonden verleden, waarin de stedelingen schijnbaar onbekommerd hun markten hielden, trok ook anderhalve eeuw geleden reizigers, pelgrims, toeristen aan.

Bijgevolg ontstond al snel na de uitvinding van de daguerreotype (1839) een levendige handel in foto's, zoals voordien de gravures van stadsruïnes vlot van de hand waren gegaan.

Hippolyte Taine schreef in zijn Voyage en Italie (1866) over het uitzicht op de Tiber: 'Deze hele wallekant lijkt op de rafelige jurk van een heks, een vieze dweil vol gaten. De Tiber vloeit gelig, tussen woestenij en verrotting. En toch stellen de schoonheid en het pittoreske nooit teleur.' Voor dát Rome kwamen de buitenlandse reizigers, om het verleden te bewonderen en tegelijk te griezelen over zijn groezelige achterlijkheid.

Het gefotografeerde Rome was van die blik de afspiegeling. De suggestie van exactheid, van éen-op-éen met de werkelijkheid die de fotografie altijd omgeeft, was ook omstreeks 1850 al vals. Want wat je niet ziet op deze reeks Rome-foto's, is dat ook in de heroïsche beginjaren de fotografie aan technische, esthetische en sociale regels gehoorzaamde.

Rome lijkt op die vroege foto's vrijwel onbewoond als gevolg van de beperkingen van die beginfase: om een afbeelding vast te leggen moest de lens lange tijd, soms urenlang, open staan. Poseren werd daardoor aanmerkelijk bemoeilijkt.

Belangrijker nog was dat de fotografie aanvankelijk fungeerde als verlengstuk van de schilderkunst, met alle regels van compositie en smaak die dat met zich meebracht.

Fotografen noemden zich schilder-fotograaf. Hun afbeeldingen dienden als moderne pendant van de gravures die de huizen van de bourgeoisie en adel sierden. In de landschapjes, 'vedute', hoorden geen mensen thuis.

Er ontstond al snel iets van een 'Romeinse school' in de fotografie, gespecialiseerd in lege, woeste panorama's waarin altijd wel een zuil, een half aquaduct of een gewelf rondslingerde. Ze bedienden er een willig publiek mee dat zich verlustigde in de Mirabilia Urbis Romae.

Een dikke eeuw later hebben de afbeeldingen zélf het stempel van de geschiedenis gekregen, en hangen ze in een gerenommeerd Parijs museum. En wij, museumbezoekers, schuifelen er langs en zwijmelen, schrijft de catalogus, over dit 'decor waar schoonheid en decadentie magnifiek samenwonen.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden