De radicale republiek

Een welkome kennismaking met de radicale gebroeders De la Court, die al in de 17de eeuw de lof zongen van de democratie

Op 20 november 1657 trouwde Pieter de la Court, lakenhandelaar te Leiden, met Elisabeth Tollenaar. Een hele mooie partij, die Elisabeth, want de Tollenaars waren een invloedrijke familie, en Pieter was maar een immigrantenzoon. Vader Pieter senior was afkomstig uit Ieper. Maar het geluk duurde niet lang. Elisabeth stierf korte tijd later in het kraambed. En hoewel hij daarna een Amsterdamse koopmansdochter huwde, werd Pieter eigenlijk nooit echt geaccepteerd. Voor 'autochtone' Leidenaren bleef hij een parvenu.

De weerzin was wederzijds. De enige met wie Pieter zijn gedachten kon delen, was zijn broer Johan. Toen deze in 1660 overleed, liet hij Pieter een stapel geschriften na waarin korte metten werd gemaakt met de Leidse en Hollandse regenten, én met het huis Oranje. Johan had Pieter op zijn sterfbed gevraagd de geschriften niet te publiceren. Maar dat deed hij wél. Pieter bewerkte de teksten en bracht ze naar de drukker. En binnen de kortste keren sprak heel de Republiek schande van de radicale broers De la Court.

Ze zijn zo goed als vergeten, Pieter en Johan, maar hun invloed was groot. In hun boeken zetten de broers het politiek-filosofische denken van hun tijd volstrekt op zijn kop. Terwijl voorlopers als Machiavelli en Francesco Guicciardini (en hun tijdgenoot Thomas Hobbes) meenden dat een krachtige staat alleen mogelijk was onder leiding van een sterke vorst, schreven de broers De la Court dat een alleenheerser juist ongewenst was, en zelfs schadelijk. Een krachtige staat was een welvarende staat, en alleen burgers konden daar voor zorgen. Hun wil moest de doorslag geven, niet de persoonlijke wil van een almachtig heerser. Pracht en praal, huichelarij en onderdrukking zouden dan overheersen, terwijl de burgers juist streefden naar vrijheid en welvaart. Daarom vormden de Oranjes een rechtstreekse bedreiging voor de welvaart van Holland. Hun Interest van Holland, ofte gronden van Hollands welvaren, was een keiharde aanval op de Oranjes - en een ongelooflijk verkoopsucces. Het boek was een geweldige steun in de rug voor de partij van Johan de Witt, de raadpensionaris van Holland. Deze 'Staatsen' hadden er in 1650 (nadat Willem II zo dom was geweest Amsterdam te belegeren) voor gezorgd dat de jonge Willem III geen stadhouder was geworden. Vijf jaar na het verschijnen van de Interest schafte De Witt in het Eeuwig Edict het stadhouderschap voorgoed af. Maar de 'Ware vrijheid' duurde daarna nog maar vijf jaar. In 1672 vielen de Fransen de Republiek binnen. De Witt werd gelyncht; Willem III werd tot stadhouder uitgeroepen. Pieter was naar Antwerpen gevlucht.

Pieters grootste verdienste, aldus Arthur Weststeijn in De radicale republiek, is dat hij het begrip democratie een positieve klank heeft gegeven. Tot dan was dat begrip synoniem met chaos en onmacht. Volgens de De la Courts was het de ideale staatsvorm. Die overtuiging, plus hun felle kritiek op álle machthebbers, van koningen tot dominees, zouden hun weg vinden naar de Radicale Verlichting die korte tijd later inzette. Spinoza, de voorman der radicale denkers, werd ongetwijfeld sterk door hen beïnvloed.

De radicale republiek is een welkome kennismaking met de radicale broers. Maar het is niet de populaire inleiding die ze verdienen. Daarvoor blijft Weststeijn te veel steken in een analyse van hun teksten. Als het gaat om hun invloed, moet de lezer teruggrijpen naar de omgevallen boekenkast van De radicale verlichting van Jonathan Israel. En Weststeijn is ook weinig mededeelzaam over hun karakters, hun Ieperse wortels, en hun verwoede pogingen om geaccepteerd te worden door de Leidse elite. Dwarskoppen waren het, dat is zeker. Van hetzelfde laken een pak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.