Interview Deborah Mannis-Gardner

De ‘queen of sample clearance’ vertelt hoe de industrie achter samples werkt

Beeld Gene Smirnov / Studio V

Geen zin om miljoenen te betalen in plagiaatzaken? Dan ben je bij Deborah Mannis-Gardner aan het juiste adres. De Volkskrant sprak haar over de kunst van clearen.

Deborah Mannis-Gardner had al een paar tequila op, bij haar thuis in de Amerikaanse staat Delaware, toen superster DJ Khaled haar op een vrijdagavond belde. Hij wilde die zondagavond, direct na de uitreiking van de Grammy’s in 2017, een nieuw nummer uitbrengen, waaraan ook Jay Z en Beyoncé meewerkten, voor het eerst samen te horen op een track in vier jaar. Maar belangrijker nog: Shining, zoals het nummer heette, gebruikte een sample van de houseplaat Dionne van producer Osunlade. Die klinkt zo:

Dit liedje bevat op zijn beurt weer een sample van Dionne Warwicks klassieker Walk the Way You Talk, geschreven door Hal David en Burt Bacharach. De gelijkenis is goed te horen:

‘Regel het maar’, zei Khaled tegen Mannis-Gardner, die al vaker voor hem de rechten van moeilijk te verkrijgen samples had bemachtigd. De tequila’s en het aantal rechthebbenden deden haar beide duizelen, maar ze werkte het hele weekend door en wist alle betrokken partijen over te halen door ze aanzienlijke percentages van de inkomsten in het vooruitzicht te stellen en direct een vergoeding te betalen. Op zondagavond, nadat Beyoncé had opgetreden op de uitreiking van de Grammy’s, kwam Shining online op Tidal, de streamingdienst van Jay Z. Het eindresultaat klinkt als volgt:

Dit voorbeeld laat zien waarom Deborah Mannis-Gardner ook wel de ‘queen of sample clearance’ wordt genoemd. Sample clearance is het toestemming krijgen voor het gebruiken van een sample en het onderhandelen over de percentages en bedragen die de rechthebbenden ontvangen. Mannis-Gardner werkt met grote namen uit de pop en hiphop, zoals Kendrick Lamar, Drake, The Black Eyed Peas, Eminem en Frank Ocean. 

Sampelen, het hergebruiken van fragmenten van andermans liedjes, is een onlosmakelijk deel van dancemuziek en het fundament van de hiphop. Eind jaren zeventig is de techniek ontstaan toen dj's met behulp van twee draaitafels de break – het instrumentale gedeelte waarop vooral bas en percussie te horen zijn – van funk- en soulliedjes herhaalden om zo een dansbare loop te creëren. 

In 1988 verscheen het eerste betaalbare sampleapparaat op de markt, de Akai MPC, waardoor de muziek gebaseerd op samples een hoge vlucht nam. Hoewel de techniek door sommige critici wordt weggezet als plagiaat of creatieve armoede, is die inmiddels al tientallen jaren volledig geaccepteerd. Artiesten uit vrijwel alle genres – ook U2 of The Rolling Stones – gebruiken samples in hun muziek. En er gaat dus grof geld in om. 

De kunst van de deal

Tussenpersonen als Deborah Mannis-Gardner zijn achter de schermen steeds belangrijker geworden om de deals te sluiten. Des te meer omdat de artiesten en songwriters na een aantal geruchtmakende plagiaatzaken, zoals rond Blurred Lines van Pharrell en Robin Thicke, Thinking Out Loud van Ed Sheeran en Dark Horse van Katy Perry, bang zijn geworden om te worden aangeklaagd.

‘Artiesten zijn nu liever vooraf wat ruimhartiger in het delen van hun auteursrechten’, zegt ze. ‘Zodat ze niet achteraf miljoenen moeten betalen, omdat het liedje te veel lijkt op een ander nummer.’ Tijdens de conferentie ADE Beats, 18 oktober in Amsterdam, vertelt Mannis-Gardner over haar werk. In aanloop daarnaartoe legt ze via Skype vast uit hoe de industrie achter samples werkt. 

DJ Khaled is een van haar beste klanten, vertelt ze. De sterproducer staat erom bekend grote hits te hergebruiken. Een gemakzuchtige route naar succes, volgens sommigen. Zo nam hij in 2017 de überherkenbare baslijn en gitaarsolo over van Maria Maria, de hit van Santana en Wyclef Jean uit 1999, voor zijn nummer Wild Thoughts, waarop Rihanna en rapper Bryson Tiller te horen zijn. Dit jaar deed hij in Just Us hetzelfde met de hiphopklassieker Ms. Jackson van Outkast. Tot ergernis van rappuristen veranderde hij de beat nauwelijks.

‘Ik heb Santana en Khaled direct met elkaar in contact gebracht’, zegt Mannis-Gardner. ‘Dat werkt meestal het beste. Santana was erg meegaand. Hij vroeg niet te veel geld en vond het cool wat Khaled met het liedje had gedaan. Het was allemaal snel geregeld.’

Discussies over samples zijn zo oud als hiphop zelf. Mannis-Gardner: ‘Toen ik in de jaren 90 begon en ik aan artiesten vroeg of hun muziek mocht worden gesampeld, riepen ze vaak: dit is diefstal! Tegenwoordig is de reactie: oké, maar mag ik dan eerst horen hoe de sample is gebruikt? Inmiddels weet iedereen in de industrie dat er geld zit in samples. Het gebeurt nooit meer dat een album wordt teruggetrokken.’

Knipbeurt

Ze doelt op de beroemdste samplerechtszaak ooit. In 1991 bracht Biz Markie het album I Need a Haircut uit, met daarop het nummer Alone Again. Hij maakte een loop van de pianomelodie van Alone Again (Naturally) van Gilbert O’Sullivan uit 1971. Ook leende Biz Markie de melodie van het refrein. Tot die tijd waren samples en interpolaties (een deel van een compositie naspelen maar niet de originele opname gebruiken) juridisch gezien een grijs gebied. Er waren een paar rechtszaken geweest, maar die waren allemaal geschikt.

Een rechter oordeelde uiteindelijk dat Biz Markie schuldig was aan auteursrechtschending, legde hem een schadevergoeding van 250 duizend dollar op, beval het album terug te trekken en verwees de zaak zelfs door naar het strafrecht, om de rapper te vervolgen voor diefstal. Zover kwam het niet, maar de zaak veranderde voorgoed de zakelijke kant van het sampelen. In 1993 bracht Biz Markie een nieuw album uit, getiteld All Samples Cleared!. Op de cover stond de rapper afgebeeld als de rechter én de beklaagde in de rechtbank.

Nog altijd leiden samples tot discussies en rechtszaken. Maar de consensus lijkt te zijn: sampelen kan een kunstvorm zijn, mits slim genoeg gedaan. Kijk naar Kanye West die zijn carrière begon als producer door obscure soulklassiekers op te knippen en te vervormen. Vergeten werk werden met de opkomst van samples opeens winstgevend gemaakt. Mannis-Gardner: ‘Het werk van artiesten als discozanger Hamilton Bohannon en soulzanger Syl Johnson kreeg een tweede leven omdat het zo geschikt is om te sampelen.’

Neem het nummer Different Strokes van Syl Jonhson dat in totaal 319 keer werd gebruikt (volgens whosampled.com), onder meer in Shame on a Nigga van Wu-Tang Clan, The Magic Number van De La Soul, Fight the Power van Public Enemy en 2 Bad van Michael Jackson. Liedjes die bovendien nauwelijks op elkaar lijken, ondanks dezelfde bron. 

Uit- en inkopen

De deals rond samples zijn in de afgelopen decennia flink veranderd. ‘Vroeger waren buy-outs gangbaar’, zegt Mannis-Gardner. ‘Dan kocht je bijvoorbeeld voor 500 dollar alle rechten van The Payback van James Brown.’ Zo simpel is het niet meer. Er wordt nu apart betaald voor het gebruiken van de compositie (de publishingrechten), en de originele opname (de masterrechten).

‘Aan de publishingkant is het gebruikelijk dat je eerst tussen de 1500 en 3000 dollar betaalt (ruim 1300 tot 2700 euro, red.)’, zegt Mannis-Gardner. ‘Vervolgens onderhandel je over het percentage van de nieuwe auteursrechten, dat tussen de 5 en 100 procent kan liggen, afhankelijk van hoe lang en prominent de sample wordt gebruikt. Aan de masterkant wordt er doorgaans 1,5 tot 10 procent van de inkomsten uitgekeerd en tot 20 duizend dollar vooraf betaald.’

Als dat te veel geld is voor een van haar cliënten, raadt Mannis-Gardner aan niet de sample te gebruiken, maar bijvoorbeeld de baslijn of melodie na te spelen, waardoor het een interpolatie wordt. ‘Dan hoef je alleen voor de publishingrechten te betalen.’

Bovendien zijn er bands die samples überhaupt niet toestaan. ‘Neem The Beatles. Die zijn nog nooit legaal gesampeld, maar wel vaak geïnterpoleerd.’ Zo leende Frank Ocean in 2016 een frase uit Here, There and Everywhere voor zijn nummer White Ferrari. In 2007 claimde Wu-Tang Clan voor het eerst The Beatles te hebben gesampeld. Maar ook toen bleek het om een interpolatie te gaan, van My Guitar Gently Weeps (de gitaar op The Heart Gently Weeps werd overigens gespeeld door Dhani Harrison, zoon van George, die het origineel schreef).

Listig spelletje

Het werk van Mannis-Gardner bestaat vooral uit hard onderhandelen. ‘Het is mijn opdracht om iedereen tevreden te stellen met zijn deel. Het is een listig spelletje. Laatst had ik een sample van acht seconden die alleen in de intro van een liedje werd gebruikt. Er werd toen om 50 procent van de publishing gevraagd. Ik zei: dan ga ik vragen of mijn klant de sample schrapt, want hij is niet meer dan 5 procent waard.’

Het komt soms voor dat iemand toestemming geeft op voorwaarde dat er iets verandert aan het liedje. ‘We proberen dat te vermijden, omdat artistieke vrijheid vooropstaat. Aan de muziek verandert er bijna nooit iets, maar soms past een rapper de tekst aan, omdat degene die hij sampelt die kwetsend vindt.’ Met een lach: ‘Sorry, daar kan ik geen voorbeelden van geven.’

Meestal krijgt ze een haastklus van haar klanten. ‘Dan moeten de samples op het laatste moment nog geregeld worden. Vaak laten we in een telefoongesprek de nieuwe track met daarin de sample horen aan de rechthebbende. Zo deden we dat ook met het vorige album van Eminem, Revival. Toen had ik kort achter elkaar Bette Midler, Dolores O’Riordan (die vlak daarna overleed, red.) van The Cranberries en Joan Jett aan de lijn.’

Soms moet ze zelfs nog toestemming vragen als een album al is uitgebracht. ‘We raden altijd af de muziek eerst uit te brengen, want dat is natuurlijk een erg slechte onderhandelingspositie. Je kunt immers niet meer terug.’ Maar het proces gaat ook weleens tegenovergesteld. ‘Toen we werkten aan het album 4:44 van Jay Z hadden we voor alle samples al toestemming gekregen, voordat er überhaupt een tekstregel was geschreven.’ 

De laatste tijd is ze druk bezig met het ‘opschonen’ van oude mixtapes, zegt Mannis-Gardner, zoals So Far Gone van Drake, die in 2009 uitkwam maar pas in 2019 op Spotify verscheen. Veel grote artiesten hebben ooit naam gemaakt door aan het begin van hun carrière gratis platen online te zetten. Omdat ze geen geld verdienden aan de mixtapes was de gedachte: dan hoef je ook geen toestemming te vragen voor de samples. ‘Maar dat gaat niet meer op. Als je andermans muziek gebruikt voor zelfpromotie haal je er dus wel degelijk winst uit. Een gratis sample bestaat niet meer. Behalve als de artiest zegt: je mag hem hebben.’ 

10 jaar ADE Beats

ADE Beats is de internationale conferentie voor hiphop, bass en beats tijdens Amsterdam Dance Event. Dit jaar viert het evenement zijn 10-jarig jubileum. Naast Deborah Mannis-Gardner zijn er sprekers als ondernemer Frank Babar van Phase One, afropopproducer Juls en producersduo The Track Masters, die muziek maakten voor onder meer Cardi B, Nas, 50 Cent en Rihanna. 

Bijzondere samples

Bam
Op het album 4:44 van Jay Z stond een ode aan een van de meest gesampelde (112 keer volgens whosampled.com) reggaeplaten, Bam Bam van Sister Nancy, een liedje dat zij ooit in 1981 als een freestyle opnam omdat haar album een tiende nummer nodig had. 

Pas in 1996 realiseerde Nancy zich dat haar lied tientallen keren was hergebruikt; de producer van het nummer had er nooit iets van gezegd en ze had er niet één cent van gezien. Toen ze in 2014 een reclame zag van Reebok met haar nummer als soundtrack, besloot ze dat het genoeg was en spande een rechtszaak aan. Met succes: ze wist met terugwerkende kracht haar royalty's te bemachtigen. Waarna ze ontslag kon nemen als accountant.

De clip van het nummer Bam is een korte film waarin Jay Z naar Jamaica afreist om samen met Nancy, inmiddels 57, haar zangpartij opnieuw op te nemen. ‘Goede muziek blijft bestaan', zegt ze tegen de rapper. ‘Zelfs als ik er niet meer ben, zal mijn dochter mij op de radio horen en zeggen: dat is mama’s Bam Bam.’

Yeah, Whoo!
Er is één compilatie-cd uit 1986 waar zowat de hele hiphop op gebaseerd is. Ultimate Breaks & Beats, heet die. Met daarop ook de break van het liedje Think (About it) van Lyn Collins, geproduceerd door James Brown, een sample die terecht kwam in talloze tracks, van De la Soul tot de Bomfunk MC’s. Oorspronkelijk opgenomen in Kansas in Cavern Sound-studio, een oude mergelgrot, op 24 april 1972.

Op 1 minuut 21 begint de break. ‘Yeah’, schreeuwt organist Bobby Byrd. ‘Whoo!’ gilt James Brown extatisch. Het zijn wellicht de meest herhaalde kreten in de popmuziek. Yeah, whoo! Zo vaak hergebruikt, bewerkt en verdraaid dat het moeilijk is om voor te stellen dat het gewoon twee mensen zijn die het originele geluid hebben ingegild.

Maar liefst 2.326 liedjes hebben deze sample gebruikt volgens whosampled.com. Hier een overzicht van een aantal voorbeelden:

Ding-ding-ding-duh-duh-ding-ding
In 1990 werd Ice Ice Baby van Vanilla Ice de tweede rapsingle ooit die de nummer-1-positie in Amerika behaalde. Het nummer heeft dezelfde baslijn als Under Pressure van Queen en David Bowie, die geen royalty’s ontvingen. In interviews zei Vanilla Ice dat de baslijn net anders was, vanwege één afwijkende noot. Later gaf Vanilla Ice toe dat dat onzin was en bekende hij dat hij een dure rechtszaak had voorkomen door de rechten van het origineel in zijn geheel op te kopen van Brian May, de gitarist van Queen. 

De hit leverde Vanilla Ice zo veel geld op dat hij later zou worden afgeperst door Suge Knight, de beruchte labelbaas van Death Row Records, waarbij Knight en enkele sterke mannen Vanilla Ice over het balkon van zijn hotelkamer zou hebben gehangen. Uiteindelijk kreeg Knight wat hij wilde: een gedeelte van de publishingrechten van Ice Ice Baby, gelijk aan ongeveer 4 miljoen dollar. Met het geld richtte Knight Death Row op, waardoor Vanilla Ice in interviews zegt dat hij in de carrière van Dr. Dre, Snoop Dogg en 2Pac een diepte-investering heeft gedaan.

Sound of Science
Hoewel er tot op heden nog nooit een liedje van The Beatles op legale wijze gesampeld is, is er in ieder geval één nummer dat Beatles-samples gebruikt en nog steeds legaal te luisteren. Het gaat om The Sound of Science uit 1989 van The Beastie Boys, waarin maar liefst vijf Beatles-samples zijn verwerkt. Duidelijk herkenbaar zijn de baslijn en klarinet uit When I'm Sixty-Four en het befaamde gitaarrifje uit The End. The Beatles hebben The Beastie Boys aangeklaagd, al is niet bekend wat voor schikking er uiteindelijk is getroffen. 

The Amen Break

Toen Amen, Brother door de soulband The Winstons in 1969 werd uitgebracht, was het de B-kant van de hit Color Him Father. Amen, Brother werd grotendeels genegeerd, maar de drumbreak van drummer Gregory C. Coleman werd de basis van duizenden hiphop-, drum-’n’-bass- en danceliedjes. Salt-N-Peppa waren in 1986 een van de eerste die de sample gebruikten, voor hun hit I Desire. Door onder meer NWA en Carl Cox spreidde de Amen Break zich verder en verder. Tragisch genoeg stierf Gregory Coleman in 2006 als dakloze. Hij noch een van de andere Winstons had ooit royalty’s gekregen. DJ Martyn Webster startte in 2015 een crowdfundingcampagne om geld in te zamelen voor Richard L. Spencer, leadzanger van The Winstons en eigenaar van het auteursrecht op Amen, Brother. In totaal werd 24 duizend dollar ingezameld. 

Kutiman
Er zijn vele artiesten die hun muziek volledig uit samples opbouwen. Twee klassiekers in dit genre zijn Endtroducing... van DJ Shadow uit 1996 en Since I Left You van The Avalanches uit 2000. De Israëlische Kutiman is bekend geworden van zogenaamde video-mashups, waarin hij muziek maakt van filmpjes die hij vindt op YouTube. In de documentaire Presenting Princess Shaw wordt amateurzangeres Samantha Montgomery aka Princess Shaw gevolgd, die a-capellaliedjes op YouTube zet. Wat zij niet weet (maar de regisseur wel) is dat Kutiman bezig is met een project waar haar muziek prominent in voorkomt. Op het moment dat Kutiman het project online zet, gaat Montgomery onder het oog van de camera viral over de hele wereld. 

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden