De psychologie achter taxatie

Bij 30 jaar Tussen Kunst en Kitsch - waarover vanaf morgen een tentoonstelling met hoogtepunten - vroegen wij ons af: waarom reageren deelnemers zoals ze reageren, als ze de waarde van hun object te horen krijgen? Psychologen verklaren.

Tussen Kunst en Kitch: 'Hoeveel heeft u ervoor betaald?''300 euro.''Oe, dat is toch een heel bedrag.' Stilte. 'Helaas, het is een nepper.' Beeld .
Tussen Kunst en Kitch: 'Hoeveel heeft u ervoor betaald?''300 euro.''Oe, dat is toch een heel bedrag.' Stilte. 'Helaas, het is een nepper.'Beeld .

Jaap Polak heeft het over Indonesië, Portugese invloeden, toempals. Een en ander is fraai, prachtig zelfs. De eigenaren van het bronzen boordkanon kijken toe. Hun blik zou hoopvol genoemd kunnen worden.

'17de Eeuw', zegt de Aziatische kunstspecialist Polak. 'Zo', zegt mevrouw.

Dan de vraag der vragen. 'Wat het waard is? Wat denkt u zelf?' Stilte.

'Geen idee', zegt meneer.

'Het komt uit zijn familie', zegt mevrouw.

'1.500 euro. Dat zijn de prijzen.'

Meneer maakt een onduidelijke hoofdbeweging. Mevrouw mimet een ja, knikkend alsof dat exact het bedrag is dat zij had geraamd.

Geen grijpstuiver. Toch weet u thuis op de bank: wij hebben hier te maken met een teleurstelling.

null Beeld AVROTROS
Beeld AVROTROS

Het favoriete object van Kitty Laméris, expert glas en keramiek

Wat? Turkooizen karaf, diamantlijn gegraveerd door Willem van Heemskerk
Wanneer en hoe gevonden? Bij een opnamedag Aviodrome, Lelystad, 11 februari 2013
Getaxeerde waarde: 70 duizend euro

Waarom zo bijzonder?
'Ik vergeet nooit het moment waarop de eigenares de karaf voor m'n neus zette. Het is een fles met een bol lichaam en een lange cilindervormige tuit in een stralende kleur turkoois met een gegraveerde tekst. Het schijnt dat ik verwonderd 'Oh, wat mooi..' heb gezegd. Willem van Heemskerk was een lakenhandelaar uit Leiden. Hij maakte flessen en glazen voor vrienden en familie, gewoon omdat hij het leuk vond. Hij heeft het zo grandioos gekalligrafeerd, met zulke mooie krullen, dat het bijna onleesbaar is. Het is een topstuk, heel zeldzaam. Ik zie bij Tussen Kunst en Kitsch nauwelijks voorwerpen uit de 17de eeuw. Mensen denken vaak dat waar ze mee aankomen heel oud is, alleen al omdat het van oma is. Maar oma gaat ook weleens naar de Blokker. Ik krijg veel uit de 20ste eeuw voorgeschoteld. Maar iets uit de 17de eeuw heb ik in al die jaren nog maar drie keer gehad.'

Natuurlijk luisteren we geboeid naar de verhalen over de zilveren tabakspot, de gepatineerde klepkan of de confiture-ster uit de Kangxi-periode. Maar stiekem wacht zowel gast als kijker op het verlossende getal.

De expert noemt een bedrag, het publiek doet 'ooooooh' en de eigenaar... Ja wat doet die eigenlijk?

De eigenaar knikt, humt, snuft. Zegt iets als 'goh', 'jammer', 'ja' of 'aardig'.

Heel af en toe betreft het een klapper. Een Congolees voorouderbeeld of een schilderij van Joost van Geel of Pieter Brueghel. Bedragen tot een half miljoen euro worden genoemd. Maar ook dan geen krimp. De gedempte reactie. 'Goh, dat had ik niet verwacht.'

Vaker is de schalenset van oud-tante Therèse gewoon kitsch met een anekdote. Of in het beste geval een kleine financiële verrassing met een mooie vertelling van Emiel Aardewerk (ja, echt), Kitty Laméris of Frank Welkenhuysen.

Maar hoe werkt dat nu eigenlijk? Waarom storten gasten zich nooit eens huilend in de armen van Nelleke van der Krogt of maken ze joelend een rondje om de tafel? Ondanks verwoede pogingen van de presentatrice om het ijs te breken met een vrolijk geplaatste seksuele toespeling hier of daar, blijft de gemiddelde gast keurig en beheerst.

null Beeld AVROTROS
Beeld AVROTROS

Het favoriete object van Mieke Zilverberg, expert archeologie

Wat? Romeins bronzen paradedolk uit 1ste eeuw na Chr.
Wanneer en hoe gevonden? Met een metaaldetector op de stort in Alphen aan den Rijn
Getaxeerde waarde: 10.000 - 15.000 euro

Waarom zo bijzonder?
'Een meneer met een metaaldetector vond de dolk op de stort in Alphen aan den Rijn: op de afgewerkte en zorgvuldig doorzochte grond van de opgraving zelf, die op een hoop was gegooid. De eigenaar heeft de archeologen dus afgetroefd, daardoor is hij de gelukkige met zo'n prachtig bewaard gebleven stuk. Amateurarcheologen en mensen met een detector hebben meestal niet zo'n goede naam. Deze meneer heeft bewezen dat ze een bijzondere bijdrage kunnen leveren aan de archeologie. Het ontwerp van de dolk is zeldzaam: het handvat heeft de vorm van een knots, waardoor onmiddellijk de link wordt gelegd met Hercules, de held uit de mythologische oudheid, die alles en iedereen met zijn knots overwon. De dolk straalt de kracht van een 'superman' uit en zal ongetwijfeld het bezit van een hooggeplaatste Romeinse officier zijn geweest.'

'Hoeveel heeft u ervoor betaald?'

'300 euro.'

'Oei, dat is toch een serieus bedrag.'

Stilte.

(...)

'Helaas, het is een nepper.'

'O.'

'Waard intrinsiek? Hooguit 150.'

'Ah.'

We vinden het niet netjes of opportuun om blijdschap of teleurstelling te tonen, zegt Eric Rassin, hoogleraar psychologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. 'Dus houden de mensen aan tafel zich in. Het publiek zie je wel juichen, lachen of een hand voor de mond slaan. Die zijn niet zo in beeld, hun emoties zijn spontaner, minder gefilterd.'

Volgens Rassin, zelf fervent kijker van het programma, moeten we bovendien niet onderschatten hoe stresserend het is om een camera op je gericht te krijgen als je dat niet gewend bent. 'Dit zijn mensen met een relikwie in een plastic tasje die ineens in een televisie-uitzending belanden.'

null Beeld AVROTROS
Beeld AVROTROS

Het favoriete object van Willem de Winter, expert schilderijen 19de en 20ste eeuw

Wat? Naamloos schilderij van de Vlaamse kunstschilder Frans Vervloet. Afgebeeld: het dogenpaleis in Venetië
Wanneer en hoe gevonden? Aangeleverd in november 2012
Getaxeerde waarde: 40 duizend euro

Waarom zo bijzonder?
'Iedereen kan zien dat het ragfijn geschilderd is, subliem van detail en een fantastische compositie. Het is van zulke hoge kwaliteit dat het automatisch heel bijzonder is. Vergelijk het met auto's: er rijdt van alles rond, maar sommige zijn zo perfect gemaakt dat ze er met kop en schouders bovenuit steken. De meeste kunst waarmee mensen bij Tussen Kunst en Kitsch aankomen, is goedbedoelde rommel. Dit is wel een heel bijzonder werk uit het midden van de 19de eeuw. Het wordt internationaal verzameld. Vervloet beoefende twee takken van sport: hij deed de Academie voor Schone Kunsten in Mechelen en volgde bij particuliere docenten lessen in architectuur. Je ziet in zijn werken duidelijk die twee passies samenkomen: hij schildert vaak indrukwekkende gebouwen. Echte kijkschilderijen, heel precies en met veel details.'

'Dus u vindt het mooi?'

'Ja, ja.'

'Hmm... U wees mij op de naam. Wolters, de bekende impressionist.'

Stilte.

(...)

'Ja we kunnen lang of kort praten, maar het betreft hier een overduidelijke vervalsing. (...) Met Wolters heeft dit niets te maken.'

'O. Ja. Ja.'

Mensen in publieke situaties willen beheerst overkomen. Dat betekent: geen sterke emoties tonen, zegt ook Agneta Fischer, hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in emoties. 'We zijn geneigd ons meer te beheersen als we onder vreemden zijn.'

Het publiek vergeet de camera. De tafelgast niet. 'De omstanders zitten niet aan tafel, zijn niet het middelpunt, dan kun je het idee van een camera loslaten. Het lijkt wellicht alsof mensen zich expres enorm inhouden. Maar het binnenhouden van emoties is grotendeels een onbewust proces. We tonen onze sterkste emoties alleen bij intimi, vooral bij een partner. Dat is een vrij algemeen verschijnsel. Deels heeft dat met normen te maken, maar het is ook intrinsiek: we willen onze emoties niet met vreemden delen.'

Je ziet de spanning, je ziet dat mensen zich mentaal voorbereiden, zegt Fischer. 'Het ligt er ook maar net aan hoe hoog de verwachtingen zijn. Soms worden die gestuurd door een enthousiast relaas van de deskundige. Maar veel mensen zullen ook hun teleurstelling preventief minimaliseren door lage verwachtingen te stellen.'

Het is ook een rationeel programma, volgens Fischer, dat gaat over de appreciatie van kunst. 'Dat is niet het zelfde als een loterij met enorme bedragen, of een programma met een fysieke uitdaging die bij winst of verlies een ontlading niet kan maskeren.'

null Beeld AVROTROS
Beeld AVROTROS

Het favoriete object van Martijn Akkerman, expert juwelen, parels, edelstenen

Wat? Een broche in de vorm van een tak met diamanten en kersen van granaat, gemaakt door de Russische hofjuwelier Bolin in Sint Petersburg (omstreeks 1850)
Wanneer en hoe gevonden? Stuitte er zelf op in het Spoorweg Museum in Utrecht, anderhalf jaar geleden
Getaxeerde waarde: 60 duizend euro, het op een-na-duurste juweel dat Akkerman heeft gezien in de zestien jaar dat hij werkzaam is voor Tussen Kunst en Kitsch

Waarom zo bijzonder?
'De juwelen van Bolin waren nooit gesigneerd en kunnen alleen aan hem worden toegeschreven als er een origineel en passend etui. Bovendien bevinden zijn juwelen zich in koninklijke en adellijke verzamelingen, ze komen vaak niet op de markt. Het juweel is tussen de beide Wereldoorlogen waarschijnlijk door een adellijk lid van de Russische ambassade in Den Haag verkocht aan een Haagse juwelier, die het doorverkocht aan de ouders van de huidige eigenaresse. Dat maakt het een zeldzaam voorwerp. Los hiervan vind ik het ook gewoon heel erg mooi. De elegantie, de kleurencombinatie en de technische perfectie zijn buitengewoon aansprekend.'

'Vloeiende penseelstreken (...) 17de eeuw (...) dat noemen we pentimenti (...) een veel geschilderd tafereel in die tijd, Jozef en Maria...'

(Presentatrice Nelleke van der Krogt:) 'Maria ziet het niet meer zitten, aan haar gezicht te zien.'

(...)

'Oh, ja. Ja hoor. Dit is een leerling van Rembrandt. Maar welke, dat is nog lastig te zeggen.'

(NvdK:) 'Dat zal u een worst zijn hè.'

Gelach.

(NvdK:) 'Kom, wat is het waard?'

'Zo'n 15 duizend euro.'

'Ja, nou ja, niet gering.'

Bij een verrassing is er altijd een eerste moment waarop we niet meteen snappen wat er gebeurt, zegt gedragswetenschapper Marret Noordewier. 'Daar houden we niet van.'

Precies dat ziet ze ook bij de gasten van Tussen Kunst en Kitsch. 'Ze moeten even schakelen. Dat is hooguit een kwestie van seconden. Omdat mensen natuurlijk heus al een scenario van opties in hun hoofd hebben. Vervolgens zie je iemand bijvoorbeeld denken: ah, wacht dit is leuk, ik vind dit leuk.'

Mensen houden van voorspelbaarheid, consistentie en structuur, zegt Noordewier. Ze is werkzaam aan de Universiteit Leiden, waar ze onderzoek doet naar gezichtsexpressie en reacties op verrassingen - onder meer aan de hand van fragmenten uit Tussen Kunst en Kitsch.

De reacties zijn dan misschien karig, volgens Noordewier zie je aan de gezichten - als je de fragmenten vertraagd bekijkt - dat er van alles gebeurt. 'En dat iemand het niet toont, betekent niet dat iemand het niet voelt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden