De Prinses van de Portugese taal

In Brazilië las iedereen haar, in Nederland zijn de romans van Clarice Lispector nauwelijks bekend. Nu zijn haar columns en biografie vertaald. Opdat ook wij in de ban raken van de onaangepaste 'prinses van de Portugese taal'.

Clarice Lispector aan het strand De zwart-witfoto's komen uit de besproken biografie. Beeld -

Haar hond, die Ulisses heette, was meer kameraad dan huisdier. Hij dronk ook weleens een glaasje whisky, en rookte daar een sigaretje bij, tot genoegen van zijn bazin, de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector (1920-1977). Die maakte Ulisses tot hoofdpersoon van een kinderboek, dat wij in Nederland helaas niet kennen.

Van haar andere verhalen en romans werd tot dusver, opnieuw helaas, maar mondjesmaat wat vertaald. Eind jaren tachtig bracht Het Wereldvenster de mooie verhalenbundel Familiezaken uit, en de meesterlijke laatste novelle Het uur van de ster, die samen in 1994 nog in een pocket bij De Geus verschenen. Dat was het. Maar dankzij de Amerikaanse pleitbezorger Benjamin Moser, die vorig jaar alle 85 wonderlijke korte verhalen van Clarice Lispector in het Engels uitbracht, kunnen we eindelijk ook hier de achterstand inlopen en begrijpen waarom deze schrijfster en journaliste 'de prinses van de Portugese taal' werd genoemd.

Clarice Lispector in haar appartement in Rio, begin jaren zestig. Beeld Benjamin Moser/ Paulo Gurgel Valente

Krantencolumns

Tegelijk met de vertaling van Mosers biografie van Lispector (oorspronkelijk uit 2009) is nu een keuze uit haar krantencolumns vertaald: De ontdekking van de wereld. Straks alleen nog de verhalen aanvullen en herdrukken, een paar romans vertalen, zoals Àgua Viva (Levend water, uit 1973) en natuurlijk het kinderboek rond Ulisses Lispector. Dan kunnen we net als Moser en generaties Brazilianen in de ban raken van de schrijfster met de katachtige ogen en het 'wilde hart', met de eigenzinnige syntaxis ('Corrigeert u mij niet. De interpunctie is de ademhaling van een zin en mijn zinnen ademen zo'), en het vermogen om de zogenaamd gewone wereld ongewoon te maken, mysterieus, grappig en eng.

Haar hond Ulisses. Beeld Afkomstig uit biografie

Instinct

Ze bezat de intelligentie om te vertrouwen op haar instinct. Haar columns in de krant waren geen commentaar op het wereldnieuws, maar heldere verkenningen van stemmingen en gevoelens. Alles moest intens, bij Lispector. Daarvan verstrekt de biograaf veel voorbeelden, zoals hij in niets spaarzaamheid betracht, en op momenten in geouwehoer vervalt: 'In 1959 begon João Gilberto met de bossanova en al snel deinde heel Hollywood en de Rivièra erop mee'.

Beeld -

Alles was apart aan haar

Clarice Lispector dus. Alles was apart aan haar, meteen vanaf haar geboorte, als Jodin in Oekraïne, met een moeder die vermoedelijk was verkracht tijdens een pogrom en die aan syfilis zou bezwijken toen Clarice 9 was. Als kind naar Brazilië, eerst Recife en toen Rio, al op jonge leeftijd journaliste, getrouwd met een diplomaat met wie ze mee reisde naar Napels, het wurgend stijve Bern, Torquay, Washington, twee zoons, een scheiding, en vervolgens jaren in toenemende eenzaamheid (met veel sigaretten en slaappillen) in een appartement aan de rand van Copacabana.

Iedereen las haar, weinigen kenden haar. Vaak in therapie, met als gevolg dat ze therapeuten aan het wankelen bracht ('omdat ze zo knap was, werden mensen snel verliefd op haar', luidt Mosers ongewoon bondige verklaring), of zelfs tot uitputting: haar laatste therapeut, Azulay, smeekte zijn cliënte te stoppen met de bijna dagelijkse sessies. 'Clarice putte me meer uit dan al mijn andere patiënten samen.'

Fulltime op zichzelf gericht. Wellicht als gevolg van haar jeugd, waarin ze weinig bescherming kende. Tegelijk droeg die eigenschap ertoe bij dat ze zich niet aanpaste, wat een zegen is voor haar werk. Waar schreef ze stukjes over? Bijvoorbeeld dat er twee soorten slapeloosheid zijn; de ongelukkige die met eindeloos malen gepaard gaat, en de gelukzalige van het losraken, niets of niemand stoort je meer, er is geen dood en 'er bestaat geen menstruatie'. Over een dienstmeid die mataglap is geworden, een snoeverige taxichauffeur, over een vrouw die verlegen naar een cocktailparty gaat ('in de taxi stierf ze een beetje') en de opluchting als ze weer naar huis mag. Over het verschil tussen kindertekeningen en die van Picasso: 'Het kind is onschuldig, Picasso is onschuldig geworden.'

Foto uit de besproken biografie. Beeld -
non-fictie. Benjamin Moser. Clarice Lispector - De biografie. Uit het Engels vertaald door Adri Boon. De Arbeiderspers; 560 pagina's; euro 23,99. Beeld .

non-fictie. Clarice Lispector. De ontdekking van de wereld - Kronieken. De Arbeiderspers; 456 pagina's; euro 24,99. Beeld .

Chileense dichter Pablo Neruda

Kunst is geen onschuld maar onschuldig worden. Die kunst demonstreert Lispector vaak in deze columns, verhaaltjes, aforismen en observaties zoals van de oude pensionbewoonster die 'een voormalige dame' was: 'Ze was omvangrijk en rook zoals kip op tafel als die maar half gaar is.' De mensen die Lispector typeert, krijgen uitsluitend door haar woordkeus al markante trekken.

'Als ik een cadeautje krijg dat met liefde wordt gegeven door iemand op wie ik niet gesteld ben - hoe heet het dan wat ik voel?' Terwijl zij zoekt, voelen wij al exact wat ze bedoelt.

In 1969 interviewde ze de Chileense dichter Pablo Neruda. Zij: 'Zegt u eens iets wat mij verrast.' Hij: '748.' De schrijfster die zo vaak anderen kon verbazen, in haar proza en in haar gedrag (ze ontbood ooit een diplomatenvrouw om naar een lp te komen luisteren - met geluidseffecten voor toneelproducties van griezelverhalen), had er weliswaar om gevraagd, maar keek van dat antwoord echt op, schreef ze er tussen haakjes achter, en je ziet het haar glimlachend tikken. Ook dat is een talent: je kunnen laten verrassen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.