Beeldvormers

De portretten van Zanele Muholi zijn een oproep je te bevrijden van betekenis

Visueel activist Zanele Muholi (48) zet zich in voor gelijke kansen en doet dat met zelfportretten vol fantasie en eigenheid, die je uitdagen het bijzondere in het gewone te zien.

Misiwe, Bijlmer, Amsterdam, 2017. Beeld  Zanele Muholi. Courtesy of Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York
Misiwe, Bijlmer, Amsterdam, 2017.Beeld Zanele Muholi. Courtesy of Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York

Als zelfverklaard ‘visueel activist’ heeft de Zuid-Afrikaanse, in Durban opgegroeide Zanele Muholi (48) zichzelf de opdracht gegeven de strijd aan te binden tegen de ismen – racisme voorop. De kunstenaar eist vrijheid en respect voor mensen met een zwarte huidskleur, voor élke huidskleur, en voor de lhbti-gemeenschap waarvan Muholi deel uitmaakt. Muholi wil daartoe onder meer de musea en galeries veroveren die zo lang het ­tamelijk exclusieve domein van witte curatoren en kunstenaars zijn geweest.

In dat streven slaagt Muholi wonderbaarlijk: de kunstenaar exposeert in toonaangevende Amerikaanse en Europese musea, heeft een grote tentoonstelling in het helaas tijdelijk ­gesloten Tate Modern in Londen en een vooralsnog evenmin toegankelijk expositie in galerie Stevenson in Amsterdam. De exposities zijn door ­corona gesloten, maar het gaat ook om het idéé: de foto’s bezetten de witte muren en Muholi verovert de wereld. Kijk naar de power en de zeggingskracht van de contrastrijke zwart-witfoto’s en je ziet ivoren torens wankelen, heilige huisjes instorten, hoort ophaalbruggen naar beneden ratelen en loftrompetten schallen.

Muholi identificeert zich als non-binair en wil daarom aangeduid worden met voornaamwoorden als they, them en their. (Omdat de Nederlandse variant die/hen/hun verwarrend kan zijn bij het lezen, is er hier voor gekozen die niet te gebruiken). Muholi groeide op toen de apartheid Zuid-Afrika had overwoekerd, demonstraties tegen de blanke overheersing in bloed werden gesmoord en ­Nelson Mandela, de latere eerste zwarte president van het land, nog gevangenzat op het beruchte Robbeneiland.

Mandela’s vrijlating en presidentschap zijn historisch, maar uiteraard zijn met de formele afschaffing van de apartheid de rassenwaan noch het geweld tegen minderheden op slag verdwenen. Wie openlijk queer is in Zuid-Afrika, loopt er gevaar en kan van gelijke rechten ­alleen dromen. Zoals de zwarte bevolking voornamelijk kan fantaseren over gelijke kansen, goed onderwijs en fatsoenlijke huisvesting. Wie, kortom, vertoeft in de maatschappij waarin Muholi opgroeide en zichzelf wil zijn, heeft vechtlust, durf en uithoudingsvermogen nodig.

Muholi’s persoonlijke leven is niet los te zien van de recente Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Ernstige en treurige kwesties spelen logischerwijs een rol in het werk, maar de kunstenaar visualiseert ze zonder in algehele somberheid te vervallen. Sterker nog, het werk is juist mede zo inspirerend omdat Muholi soepeltjes de valkuil mijdt waarin activisten van diverse pluimage wel tuimelen: het diepe gat van een gebrek aan humor.

Muholi investeert veel tijd in de portretten, waarbij degenen voor de camera nooit ‘modellen’ of ‘onderwerpen’ ­genoemd worden, maar ‘deelnemers’: zij dragen evenzeer als de fotograaf bij aan het welslagen van de foto.

In de nog uitdijende serie Somnyama Ngonyama, waarvan de hier getoonde werken deel uitmaken, krijgt dat begrip they overigens visueel listig inhoud, waarmee Muholi de grammaticale starheid van deze auteur keihard logenstraft. Want de serie bestaat uit zelfportretten, een meervoud van zichzelf waarmee Muholi de stereotypen op de hak neemt van zwarte vrouwen in de media in Zuid-Afrika (en talloze andere ­landen).

Zien jullie ons, lijkt Muholi te zeggen, als ondergeschikte dienstverleners die huishoudelijk werk verrichten in chique hotels of welgestelde (witte) ­gezinnen? Dit is ons antwoord: de stofzuigerslang die je ons altijd ziet hanteren, transformeert op ons lijf tot een sierlijk kronkelende boa waarmee we de show stelen... De kleerhangers die ­jullie altijd achteloos laten slingeren in je kamer nadat je je gestreken blouse eraf hebt ­gehaald rapen wij op, we maken er een kroon van en benoemen onszelf tot koningin. De mondkapjes die we vanwege corona moeten dragen muilkorven ons niet: we dragen er niet een maar twee op ons hoofd, om ons glinsterend oplichtende oogwit te benadrukken en voor het maximale contrast met het diepe zwart van onze huid.

Lena, Mercure Hotel, London, 2018. Beeld Zanele Mulholi . © Zanele Muholi. Courtesy of Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York
Lena, Mercure Hotel, London, 2018.Beeld Zanele Mulholi . © Zanele Muholi. Courtesy of Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York

Wellicht richt Muholi zich tot de voormalige witte overheerser en een onrechtvaardige maatschappij, maar beslist niet ­alleen tot hen. Want je kunt de zelfportretten ook en vooral zien als een hart onder de riem voor iedereen met een surplus aan fantasie en eigenheid. Als een oproep om in het gewone het bijzondere te zien. Om te dragen wat je wilt – een blonde of bruine pruik, vervlochten met je eigen zwarte krullen – en in het alledaagse van een stofzuigerslang de pure schoonheid te zien. Om je te bevrijden van de betekenis en waarde die aan de dingen zijn toegekend, en je bij alles de vraag te stellen: hoe verhoud ik me tot wat en wie ik zie? Inderdaad, om je te bevrijden van de -ismen die je in de weg zitten. Er schuilt een ­Muholi in iedereen – waarmee zij tóch met velen zijn.

Loba V, Paris, 2019. Beeld Zanele Muholi. Courtesy of Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York
Loba V, Paris, 2019.Beeld Zanele Muholi. Courtesy of Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York

Zanele Muholi , t/m 3/4, galerie Stevenson, Amsterdam. Vooralsnog gesloten vanwege de lockdown.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden