Recensie Kunst

De portretten van Maria Lassnig lijken soms cartoons, maar zijn in werkelijkheid indringend als hallucinaties ★★★★★

Maria Lassnig, Krankenhaus, 2005. Private Collection. Courtesy Hauser & Wirth Collection Services. Beeld © Maria Lassnig Foundation

Al op de trap van het Stedelijk Museum in Amsterdam, nog voor je de grote zaal betreedt, zet de Oostenrijkse beeldend kunstenaar Maria Lassnig de zaken op scherp. Ze is naakt en haarloos, houdt één pistool op haar slaap en richt een tweede op ons, haar publiek. Du oder ich heet dit zelfportret uit 2005, een titel die betrekking lijkt te hebben op de slag om de kijker dat elk schilderij óók is. Het oogt direct, agressief zelfs, het tegenovergestelde van bevallig. Dit is mijn lichaam, lijkt het te zeggen, accepteer het, of ga maar ergens anders kijken.

Lassnigs onderwerp was Schiele’s en Klimts onderwerp: de menselijke figuur. Hier verschijnt het in vele gedaanten, gekleed, vervormd, worstelend met kreeften, tijgers of slangen, amfibie-achtig als een Teenage Mutant Ninja Turtle, omwikkeld door plastic als fruit op de groenteafdeling van de supermarkt, figurerend in een schetsmatig landschap of tegen een monochrome achtergrond, solitair of in gezelschap.

De relaties tussen deze lichamen zijn vaak raadselachtig. Wat spookt het varkensroze soldaatje uit met de languissant uitgestrekte blob-vrouw? Het schilderij hint naar oorlog, seks en de oorlog tussen de seksen, maar naar een duidelijke betekenis blijft het zoeken. Het deed me heen en weer lopen tussen de zalen als een man die iets is kwijtgeraakt.

De tentoonstelling beslaat Lassnigs complete loopbaan, het is de oogst van zeventig jaar werken: schilderijen, tekeningen, animaties, sculptuur. En het is een geweldig en overweldigend overzicht. In de eerste zalen zien we haar op volle draf door de ‘ismen’ van het moment gaan met werken die het midden houden tussen eerbetoon en pastiche, maar al snel treffen we haar handtekening in de schilderijen: groot, kleurrijk, expressief. Hoe ze te typeren? Cartoon-surrealisme? De werken getuigen van formele beheersing en een uitzonderlijk sterke intuïtie voor kleur. Ze doen denken aan die van de Amerikaanse schilder Alice Neel, vanwege de klievende blik, en aan de Vlaming Roger Raveel, vanwege het vele wit, al is Lassnig veelzijdiger dan de eerste en fysieker dan de laatste. Haar lichaam dicteerde haar werkwijze. Körperbewusstsein noemde Lassnig de benadering waarin externe stimuli plaatsmaakten voor innerlijke impulsen; een methode die leidde tot figuren die lijken op gehaktmolens of knoedels. Op reproductie lijken deze werken soms cartoons, maar in werkelijkheid zijn ze indringend als hallucinaties. Voor een zelfportret waarop Lassnig topless een bejaard baby’tje wiegt, zag ik een mevrouw opgelaten naar haar partner kijken. Lassnigs kunst kan een ongemakkelijk gevoel teweegbrengen, zoals een vreemde die publiekelijk zit te huilen.

Een van m’n favoriete körperbewusste schilderijen is een vrolijkere: Frühstuck mit Ei (1964). Het toont een biljartgroen gazon waarop een groepje roze knoedels picknickt. Zo, stel ik me voor, had het eruit gezien als Francis Bacon tekenfilms had gemaakt voor Cartoon Network. Het maakt lichaamsbewust, inderdaad. Hoe vreemd zijn die wezens op Lassnigs schilderij, doet het je denken. En daarna: hoe vreemd zijn de wezens die kijken naar de wezens op Maria Lassnigs schilderij?

De meest voorkomende verschijning in de expositie is die van de kunstenaar zelf. Hier banjert ze twaalf verdiepingen hoog door New York, als was ze Godzilla; daar heeft ze schouders breed als die van een rugbyspeler; daar, ook, vertoont ze gelijkenissen met het vismonster uit de zwarte lagune, met het roofzuchtige dier uit de film Predator, met filmregisseur Roman Polanski. Sommige van deze zelfportretten voelen als opgeblazen voorstudies. De meeste, echter, zijn overtuigend onafgewerkt. Je kunt er een statement in lezen over zogenaamde vrouwenkunst: trap er niet in, het is een mythe. Ze zijn grillig, grappig, stoutmoedig en monumentaal als die van om het even welke mannelijke portrettist, en beter dan die van de meeste. Ze komen op je toe met getrokken wapen. Ik ging neer.

Maria Lassnig – Ways of Being

★★★★★ 

Stedelijk Museum, Amsterdam

t/m 11/8.

Maria Lassnig, een leven in de kunst

Maria Lassnigs (1919-2014) leven roept César Domela’s uitspraak in herinnering: schilderen, het is een mooi vak, alleen de eerste zeventig jaar zijn moeilijk. Het kwam haar allemaal niet aanwaaien. Ze is opgegroeid in Kappel am Krappfeld (Karinthië, Oostenrijk) ‘als buitenechtelijk kind in een gemeenschap van kleine boeren’, en werd opgeleid in nationaal-socialistisch Wenen. En het duurde lang voordat ze voet aan de grond kreeg. Ze woonde een tijd in Parijs, waar ze bevriend raakte met de dichter Paul Celan, en met Joan Mitchell, de donkere ster van het Amerikaanse abstract expressionisme. Ook leefde ze in New York, waar ze animatiefilms en schilderijen met dierenfabels maakte. De grote doorbraak bleef lang uit. Het tij keerde in 1980, toen ze een aanstelling kreeg aan de Weense Hochschule für angewandte Kunst, later werden daar onder anderen Pipilotti Rist en Erwin Wurm opgeleid. Ze zou er tot 1989 les geven in experimentele vormgeving, Gestaltungslehre. Toen ze in Wenen begon, had ze Oostenrijk al vertegenwoordigd op de Biënnale van Venetië. Daarna werd haar werk getoond op exposities in onder meer het Stedelijk Museum Amsterdam en het Centre Pompidou in Parijs; Rudi Fuchs selecteerde het in 1982 voor ‘zijn’ Documenta. In 2008 presenteerde ze haar werk in de Serpentine Gallery in Londen, wat haar doorbraak in Groot-Brittannië betekende. Daar exposeerde ze ook haar Kellerbilder oftewel kelderschilderijen; een gevoelig thema, zeker voor een Oostenrijker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden