Kunst

De podcast ‘Kassiewijle’ gaat de confrontatie aan met de dood

Makers Laura Stek en Babs Bakel hielpen elkaar om zo dicht mogelijk bij het onderwerp te komen.

Laura Stek beleeft de installatie ‘This body that once was you’ in Felix Meritis in Amsterdam Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Laura Stek beleeft de installatie ‘This body that once was you’ in Felix Meritis in AmsterdamBeeld Ines Vansteenkiste-Muylle

‘Eerst dacht ik: wat walgelijk, waarom zou ik dát nou moeten doen?’ Documentaire- en podcastmaker Laura Stek is zojuist een klein halfuur geconfronteerd met haar eigen ontbindende lichaam. Niet in het echt natuurlijk, maar in de kunstinstallatie This body that once was you van kunstenaars Babs Bakels en Vibeke Mascini. Zij nodigen de toeschouwer uit zijn eigen dode lichaam te visualiseren. De maden komen knabbelen, de kraaien vreten mee, uiteindelijk blijft er alleen maar stof over. ‘Toen ik het eenmaal onderging, omdat dat van Babs moest, vond ik het heel rustgevend, bijna een spirituele ervaring’, vervolgt Stek. Bakels knikt tevreden.

Stek en Bakels maakten samen voor de VPRO de podcast Kassiewijle over de dood. Het onderwerp is Bakels zeer vertrouwd. Als kind was ze al voortdurend begrafenissen aan het organiseren voor elk dode vliegje en miertje dat ze vond. Later maakte ze van haar obsessie haar beroep: ze werkte jarenlang als curator voor Uitvaartmuseum Tot Zover. In de eerste aflevering van de podcast legt ze uit: ‘Iedereen heeft natuurlijk doodsangst, dat sluimert op de achtergrond, een soort achtergrondmuziek, alleen de een heeft de muziek harder staan dan de ander. En bij mij staat-ie keihard aan. Oorverdovend.’

Die oorverdovende angst kent Stek niet. Zij mijdt het onderwerp liever. De samenwerking dwong Stek geregeld om voorbij haar eigen weerstand te gaan. En Bakels moest diep in haar psyche laten kijken om te zien waar haar obsessie vandaan komt: ‘Dat vond ik ingewikkeld, maar ik realiseerde me dat ik al die jaren in tentoonstellingen persoonlijk leed van anderen heb getoond. Ik vond het laf mezelf buiten schot te laten.’

Curator en kunstenaar Babs Bakels en podcastmaker Laura Stek in Felix Meritis in Amsterdam. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Curator en kunstenaar Babs Bakels en podcastmaker Laura Stek in Felix Meritis in Amsterdam.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Bakels gaat voortdurend de confrontatie met de dood aan en dwingt de toeschouwer ook daartoe. De installatie This body that once was you is gebaseerd op eeuwenoude boeddhistische meditatietechnieken: ‘Dan gaat een boeddhistische monnik bij een lijk op een knekelveld zitten mediteren.’ Wie het kunstwerk ondergaat zit op een stoel die staat in een groot wit vlak, een dun laagje stof gemaakt van menselijke botten, een verwijzing naar het knekelveld.

Aan menselijke resten komen is best simpel, legt Bakels desgevraagd uit. Ze haalt twee brieven uit 2009 uit haar tas waarin toenmalig staatssecretaris Ank Bijleveld-Schouten (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) en minister Ernst Hirsch Ballin (Justitie) vragen beantwoordden over de handel in menselijke resten. Die is niet verboden. Bakels kortere antwoord luidt: ‘Van Marktplaats. Maar je kunt het niet in poedervorm kopen natuurlijk.’

Het zijn dit soort verhalen waardoor Stek even achteruitdeinst. Bakels vindt het belangrijk dat we met de dood worden geconfronteerd: ‘Dat is mijn missie, die dood bij mensen brengen, op een verteerbare manier. Laura en ik hebben met die podcast een soort kleffe cake gebakken, die lekker weg eet.’ ‘Nou ja zeg!’, reageert Stek verontwaardigd: zo licht verteerbaar is het onderwerp volgens haar niet.

Door hun podcast kwamen Stek en Bakels in contact met hoogleraar Enny Das van de Radboud Universiteit, specialist in de ‘terrormanagementtheorie’. Die theorie gaat er van uit dat we in ons dagelijks leven en ook in onze opvattingen onbewust worden beïnvloed door de sluimerende doodsangst. Mogelijk is Bakels dus iets op het spoor met haar missie, als haar confronterende aanpak de doodsangst doet verminderen.

Het vernevelen van het stof van menselijke botten voor de installatie ‘This body that once was you’ in Felix Meritis. Beeld Foto: Vibeke Mascini
Het vernevelen van het stof van menselijke botten voor de installatie ‘This body that once was you’ in Felix Meritis.Beeld Foto: Vibeke Mascini

Das heeft om dat te meten nu een psychologisch onderzoek opgetuigd rond This body that once was you, als onderdeel van een groter onderzoek naar doodsangst in coronatijd. Kunstenaar Vibeke Mascini is terughoudend over het meten van de ‘effecten’ van het kunstwerk: ‘Ik denk ook aan de nawerking, misschien denk je aan dit kunstwerk terug de volgende keer als iemand in je omgeving overlijdt.’ In korte tijd waren de tickets voor de installatie in Felix Meritis in Amsterdam uitverkocht. Inmiddels is het werk niet meer te beleven.

Bakels zelf is ondanks alle tentoonstellingen en kunst die ze heeft gemaakt overigens niet van haar doodsangst verlost: ‘Het heeft me wel geholpen om mijn angst in perspectief te plaatsen. En door me te richten op de dood ben ik mezelf minder belangrijk gaan vinden, dat is heel prettig.’

In de podcast blijkt dat Bakels soms ook liever wegkijkt van de dood. Haar eigen oma bijvoorbeeld, die mag van Bakels absoluut niet doodgaan, horen we in de eerste aflevering. Bakels: ‘Ik ben niet pro-dood. Het is vreselijk. Ik snap het gewoon niet. En daarom wil ik steeds dichterbij komen, om het te doorgronden.’

Kassiewijle is te beluisteren op Spotify en elke zondag in het radioprogramma OVT.

Help de wetenschap

De Radboud Universiteit zoekt nog vrijwilligers die in het kader van het onderzoek naar doodsangst in coronatijd een vragenlijst willen invullen, dat kost 15 minuten: https://is.gd/thisbodythat. Als dank krijgt u gratis een Memento Mori-verjaardagskalender toegestuurd met iedere maand een foto van een mooie doodskist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden