Boekrecensie

De planeet redden én iedereen een Tesla voor de deur: dat kan dus niet ★★★★☆

De Engelse economisch antropoloog Jason Hickel houdt een radicaal pleidooi voor krimp in plaats van groei.

null Beeld Floor Rieder
Beeld Floor Rieder

Toen afgelopen maand bekend werd dat de Nederlandse economie harder groeit dan ooit sinds de Tweede Wereldoorlog, klonk er gemopper. Niet omdat al die extra spullen en diensten tot meer CO2-uitstoot leiden en dus tot klimaatverandering. Over de overstromingen in Zuid-Limburg en de bosbranden aan de Middellandse Zee geen woord. De zorgen gingen over het dreigende personeelstekort. En hoeveel uren Nederlandse vrouwen dan extra moeten gaan werken, of dat er meer arbeidsmigranten uit Oost-Europa nodig zijn.

Vrijwel nergens klonk die andere, toch vrij logische vraag. Wordt het niet tijd om te kijken welke banen écht nodig zijn? Wat heeft Nederland aan nog meer flitsbezorgers, slachthuizen gericht op de export van goedkoop vlees, bullshit-kantoorbanen of eindeloze slingers distributiecentra langs de snelwegen? Is dit niet het perfecte moment voor politici en werkgevers om iets selectiever te worden?

Animisme

Het probleem is natuurlijk dat het alternatief herinneringen oproept aan Griekenland. In de eurocrisis daalde het bbp daar met een kwart. Krimp riekt naar achteruitgang, massawerkloosheid of – ik noem even iets heel anders – intieme mannelijke angsten. Mensen willen groeien. Maar niet eeuwig, betoogt Jason Hickel in zijn nieuwe boek Minder is meer. ‘Wanneer groei niet kan stoppen, wanneer cellen zich blijven delen, gewoon zonder reden, komt dat door een fout in de codering, zoals bij kanker’, schrijft de Britse economisch antropoloog, verbonden aan de London School of Economics.

Hij is niet de eerste die dit betoogt. De stapel boeken over krimp, liever degrowth genoemd, groeit flauw gezegd harder dan het bbp. Maar Hickel weet een complete, radicale maatschappijvisie neer te zetten die tot nadenken dwingt. Niet gek, in minder dan 300 pagina’s.

In zijn verhaal is een cruciale rol weggelegd voor het animisme. ‘Het idee dat alle levende wezens met elkaar in verbinding staan en dezelfde geest en essentie delen.’ De overtuiging dus dat mensen onderdeel zijn van de natuur, in plaats van dat ze er buiten staan. Zweverig? Grappig genoeg komen ook wetenschappers de afgelopen jaren tot ‘animistische’ inzichten. Zo blijken bomen met elkaar te communiceren. Ze delen zelfs voedsel via een netwerk van schimmels.

Jason Hickel Beeld Alexander Coggin
Jason HickelBeeld Alexander Coggin

Onze klimaatcrisis begint vijfhonderd jaar geleden, als de omgekeerde levensbeschouwing wortel schiet. Moeder aarde was, in de woorden van de Engelse filosoof Francis Bacon, een ‘doodgewone hoer’. De mens moest ‘de macht hebben om haar te overheersen en onderwerpen, om haar tot in haar grondvesten te doen schudden’. Waarmee volgens Hickel het kapitalisme aan haar onstuitbare opmars begon. Terwille van het ‘groei-isme’ werden de natuur, de binnenlandse arbeiders en de gekoloniseerde volkeren genadeloos uitgebuit.

Dat de opwarming van de aarde veroorzaakt is door ‘de’ mens wil er bij de antropoloog dan ook niet in. De rijkste landen zijn samen goed voor 92 procent van het mondiale emissie-overschot. Terwijl ze slechts 19 procent van de wereldbevolking herbergen. ‘Wat hier gebeurt zouden we eigenlijk moeten zien als een proces van de kolonisatie van de atmosfeer’, stelt Hickel, die zich eerder mengde in een fascinerend debat met psycholoog Steven Pinker en miljardair Bill Gates over de kwestie of de wereldwijde armoede nou wel of niet daalt.

De oplossing is in zijn ogen simpel. Hij wijst op landen als Portugal en Zweden, die een hoger niveau van welzijn kennen dan de Verenigde Staten. Toch ligt het bbp per hoofd van de bevolking er aanzienlijk lager. De resterende economische groei is dus verspilde moeite. Het kan zelfs nog minder, vindt Hickel. Zijn recept: combineer riante publieke voorzieningen met een kortere werkweek. Weg groeipijn.

Minder is meer leest als een trein. Helaas kiest ook deze auteur voor de in de Angelsaksische non-fictie zo populaire overrompelingstactiek. De lezer krijgt het ene na het andere argumentensalvo op zich afgevuurd. Dat wordt hinderlijk, vooral als het over oplossingen gaat. De ene alinea over het kwijtschelden van schulden is nauwelijks afgerond (‘op zo’n manier dat niemand daar ernstig onder lijdt’) of Hickel is alweer aan het pleiten voor geldschepping door overheden in plaats van commerciële banken.

Planeconomie

Soms snak je naar ruimte om zelf een oordeel te vormen. Bijvoorbeeld over het voorstel van harde plafonds voor CO2-uitstoot en materiaalgebruik. Doen, natuurlijk. Maar op basis van welke principes worden de resterende quota dan verdeeld? Aan de kapitalistische markt kunnen we dat niet overlaten. Die is, zoals Hickel uitlegt, geprogrammeerd om eindeloos te groeien. Dus lijkt de overheid aan zet. Is het resultaat een planeconomie? En lukt dat dit keer wél op democratische wijze? Trouwens, die Sovjet-Unie was niet kapitalistisch, maar tóch in de ban van de groei. Hoe zit dat?

De conclusie van dit boek staat desondanks als een huis. Neem de ‘energietransitie’. De wereld, rekent Hickel voor, produceert nu 8 miljard megawattuur meer schone energie dan rond de eeuwwisseling. Dat is prachtig. Maar door de economische groei is de vraag naar energie inmiddels met het zesvoudige gestegen, oftewel 48 megawattuur. Om nog maar te zwijgen van de onmogelijke hoeveelheden grondstoffen die nodig zijn om al die zonnepanelen en windturbines te bouwen.

Wie dit soort cijfers tot zich laat doordringen, weet dat het door het demissionaire kabinet geschetste perspectief van groene groei een illusie is. Iedereen een Tesla voor de deur, minstens 2 procent groei per jaar en toch klimaatneutraal in 2050: het kan gewoon niet. Nu premier Mark ‘we moeten wel een leuk leven blijven leiden’ Rutte nog.

null Beeld Epo
Beeld Epo

Jason Hickel: Minder is meer – Hoe degrowth de wereld zal redden. Uit het Engels vertaald door Frederique Hijink. Epo; 280 pagina’s; € 24,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden