Reportage

De pijn van Nina Simone

Achter de zonnige, optimistische liedjes van Nina Simone ging veel pijn, geweld en woede schuil. Een nieuwe documentaire toont het, haar dochter in Parijs beaamt het.

Nina Simone in Carnegie Hall. Beeld Al Wertheimer

'De tranen zijn nooit ver weg.' Lisa Simone Kelly, het enige kind van Nina Simone, zit in een tot interviewruimte omgebouwde hotelkamer dicht bij de Tuilerieën. Buiten lopen rijke Parijzenaars en toeristen langs de chique, peperdure winkels van de Rue Saint Honoré.

Hier niet ver vandaan gaf haar moeder eens concerten van vier uur achter elkaar in de pianobar Aux Trois Mailletz. Het was in die tijd, aan het begin van de jaren tachtig, dat de zangeres in de vergetelheid dreigde te raken. Na jaren van omzwervingen in Liberia en Zwitserland was haar geld op en probeerde ze in Parijs haar carrière nieuw leven in te blazen.

Maar voor de slopende optredens in de pianobar kreeg ze slechts 300 dollar per avond. 'Ik was wanhopig. Niemand kwam naar me kijken', vertelt Nina Simone in What Happened, Miss Simone?, een nieuwe documentaire over het leven van de zangeres. Regisseur Liz Garbus, die eerder voor een Oscar werd genomineerd en onder andere de films Girlhood en Bobby Fischer Against The World maakte, sprak zelf nooit met de in 2003 overleden Simone, maar kon voor de documentaire putten uit een enorme hoeveelheid archiefmateriaal, beschikbaar gesteld door onder anderen Simone's dochter en haar biograaf Steven Cleary.

Het resultaat is een eerlijke, rauwe en bij vlagen schokkende film over het leven en de grillen van een van de invloedrijkste donkere muzikanten ooit.

Voor veel mensen stokt de kennis van het repertoire van Nina Simone bij My Baby Just Cares For Me, Feelin' Good en dan misschien nog een cover die Simone ooit vertolkte, zoals The Beatles' Here Comes The Sun. Het zijn zonnige, optimistische liedjes die je hoort in een koffiebar, overstemd door het geratel van gemalen koffiebonen en het stomen van melk. Warm, gezellig en ontspannen.

Diepte en duisternis

Wat je dan niet hoort zijn de pijn, de woede, het geweld, de onderdrukking en het verdriet die beurtelings of tegelijkertijd als wervelstormen het leven van de zangeres op de kop zetten. Nina Simone was buitengewoon getalenteerd; ze was geschoold klassiek pianist, wist blindelings haar weg te vinden in jazz, blues en soul en bracht die genres moeiteloos samen. En dan die stem. Die stem uit duizenden; kwetsbaar maar krachtig; doorleefd maar frivool. 'Het was een vrouwenstem', zegt George Wein, oprichter van het Newport Jazz Festival en een van de eersten die Simone zag optreden, in de documentaire. 'Maar had de diepte van een bariton. Die diepte en duisternis droegen wat er omging in Nina's ziel en raakten je heel snel.'

Om te begrijpen waar die diepte en duisternis vandaan komen, moet je terug naar Nina Simone's vroege jeugd. Als jong meisje hoorde ze nergens echt bij. Ze ging naar school met donkere kinderen, maar daarna kreeg ze pianoles van blanke docenten. Ze leerde Bach, Beethoven, Debussy en Rachmaninov en droomde ervan als eerste donkere klassiek pianiste ooit in de prestigieuze Carnegie Hall op te treden. Een tijd lang gingen de rassenkwesties die broeiden in de Verenigde Staten langs Simone heen en merkte ze er weinig van. Totdat ze auditie deed voor het conservatorium en werd geweigerd. Vanwege haar huidskleur, wist Simone, dat kon niet anders. Er brak iets. Niet alleen haar relatie tot de blanke gemeenschap veranderde. 'Ze haatte de piano', zegt Lisa Simone Kelly. 'En ze hoefde me niet te vertellen waarom, dat wist ik wel. Ze werd alleen geaccepteerd voor wie ze was, mocht alleen zichzelf zijn als ze piano speelde.'

Simone met haar man Andrew Stroud (links) en haar vaste gitarist Al Shackman. Beeld Gerrit de Bruin

Woede

Wat begon als verontwaardiging, ontwikkelde zich via boosheid tot een ontembare woede. Na de moord op de donkere activist Medgar Evers en de aanslag van de Klu Klux Klan in 1963 op een kerk in Birmingham waarbij vier donkere meisjes om het leven kwamen, raakte Simone zeer actief binnen de zwarte burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten. Ze schreef het protestlied Mississippi Goddam en sloot zich aan bij iconische figuren als Malcolm X (haar buurman), James Baldwin, Stokely Carmichael en Martin Luther King, na wiens overlijden ze ook Why (The King of Love is Dead) schreef.

Maar Simone's politiek activisme ging ten koste van haar carrière: vanwege haar radicale opvattingen durfden mensen haar niet meer te boeken. Tegelijkertijd was ze jaloers op Aretha Franklin en Gladys Knight, die milder waren en wel op tv kwamen. De woede werd steeds erger en was overal. Ze voelde zich een racepaard, een product van de muziekindustrie. In haar dagboek schreef Simone dat ze het zat was avonden aaneen door te brengen in de filthy holes van kleedkamers. 'Van binnen schreeuw ik'. Ze dacht na over zelfmoord, of wilde juist anderen wat aan doen. 'I could kill them all', schreef ze.

In de clinch

Tegelijkertijd lag Simone voortdurend in de clinch met haar man Andrew Stroud, die ook haar manager was. Stroud was een gepensioneerd politieagent en was van mening dat Simone's politiek activisme alleen maar afleidde van haar carrière. 'Hij beschermde me tegen iedereen', zegt Simone in de documentaire, 'behalve tegen zichzelf'. Hij mishandelde haar. Een anekdote van Simone in de documentaire biedt een pijnlijk inkijkje in hun huwelijk. Tijdens een avondje uit in een discotheek ziet Stroud hoe Simone van een andere man een briefje krijgt toegestopt. Stroud sleurt haar vervolgens de straat op, 'sloeg me de hele weg naar huis, zette een pistool op mijn hoofd, bond me vast en verkrachtte me.'

In 1968, nadat Martin Luther King was vermoord, was het genoeg. Simone pakte haar spullen en vertrok naar Liberia om daar een nieuw bestaan op te bouwen. Haar dochter Lisa bleef achter in de Verenigde Staten en volgde pas een paar jaar later. Simone's toestand was er niet beter op geworden. Nu was zij het zelf die de klappen uitdeelde. 'Ik kon nooit iets goed doen', vertelt Lisa Kelly Simone in de documentaire. 'Ze verwerd van de troost, tot het monster van mijn leven.'

What Happened, Miss Simone? schetst een compleet en intiem beeld van Nina Simone. Beeld Photofest/ Netflix

Bipolair

Nu zit zij hier in Parijs, haar tranen te bedwingen terwijl ze antwoord geeft op de vraag of ze, na alles wat er tussen hen is gebeurd, eigenlijk nog wel van haar moeder houdt. 'De tranen zijn nooit ver weg. Nooit. Als ik over haar praat, of als ik de film zie. Aan het eind van de dag ben ik de enige ter wereld die Nina Simone 'mommie' noemde. Ik heb mijn moeder verloren. Mijn moeder deed het beste wat ze kon, als je kijkt naar de omstandigheden waar ze mee te maken had. Als je kijkt naar de tragedie en het verdriet dat ze probeerde te overwinnen. Ze deed haar best. Dus ja; ik hou van mijn moeder en ik mis mijn moeder. Ik wou dat ik nu tegenover haar kon zitten.'

Het kwam uiteindelijk ook weer goed tussen moeder en dochter. Nina Simone werd geholpen - maar misschien is gered wel een juister woord - door de Nederlander Gerrit de Bruin, wijnhandelaar, fan van het eerste uur en goede vriend van Simone, die de zangeres wegplukte uit de chaos van Parijs en haar neerzette in de kalmte van Nijmegen. Samen met Raymond Gonzalez (Simone's manager in Parijs) en gitarist Al Shackman zorgde De Bruin dat er rust en regelmaat in Simone's leven kwam.

Een Nederlandse arts diagnosticeerde Simone als bipolair en schreef haar medicijnen voor. Hoewel die hun uitwerking hadden op haar motoriek - 'toen ik mijn moeder opzocht in Nederland', vertelt Kelly Simone, 'zag ik dat ze een raar loopje had en een zenuwtrekje in haar gezicht' - klaarde ze er enorm van op.

Chanel-reclame

Bovendien werd de carrière van Simone tijdelijk een nieuw leven ingeblazen dankzij een Chanel-reclame waarin My Baby Just Cares For Me werd gebruikt, dat daardoor een hit werd (in Nederland haalde het liedje de eerste plek in de top-40). Ze ging weer toeren en verruilde later de Nijmeegse rust voor de reuring van Amsterdam. Die laatste fase van haar leven - na Amsterdam ging Simone in Frankrijk wonen, waar ze overleed - heeft de documentaire niet gehaald.

Dat is misschien jammer voor de Nederlandse kijker, maar desondanks is het beeld dat van de zangeres geschetst wordt compleet en intiem, vaak tot op het pijnlijke af. Simone zou volgens haar dochter trots zijn geweest op het document. 'Het laat het ware verhaal zien van Nina Simone en geeft de wereld toegang tot het inner sanctum van onze levens. Mijn moeder zal worden herinnerd op de manier die ze verdient en op de manier zoals zij herinnerd wil worden.'

What Happened, Miss Simone? is vanaf vandaag te zien op Netflix.

Simone opnieuw op tournee. Beeld Gerrit de Bruin
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden