Beeldende kunst

De Pest toont onze menselijke kwetsbaarheid. Dat levert een schitterende verzameling kunst op ★★★★★

De museumbezoeker prijst zich gelukkig met zijn mondkapje. De stakkers van toen wisten écht niet wat ze overkwam.

Henrick van Holt, Sint Sebastiaan, ca. 1520-30.
 Beeld Flip Franssen
Henrick van Holt, Sint Sebastiaan, ca. 1520-30.Beeld Flip Franssen

Wat zou ik zelf hebben gedaan om de pest op afstand te houden? Een slikprentje van Maria oppeuzelen? Een pomander met geurende kruiden om mijn nek hangen? Wijn drinken uit de hersenpan van Sint Sebastiaan? Het huis volhangen met devotieprentjes?

Die vragen dringen zich in Museum het Valkhof in Nijmegen vanzelf op. Niet dat de makers van de mooie uitgebreide tentoonstelling De Pest daar stevig op inzetten. Dat inleven gaat vanzelf bij de aanblik van het slikprentje, de pomanders, de wijnkelk, de heiligenbeelden, schilderijen en devotieprentjes. Want hier sta ik met mijn mondkapje op, met handen die ruiken naar ontsmettingsmiddel, op gepaste afstand van een andere museumbezoeker. Vanuit de ene pandemie kijkend naar de andere.

We proberen nu eenmaal gezond te blijven en dat was moeilijk toen de Zwarte Dood om zich heen graaide. Een van de eerste aangrijpende schilderijen in de knap theatraal vormgegeven tentoonstelling is geleend uit het Amsterdamse Rijksmuseum: Het zieke kind van Gabriël Metsu laat een moeder zien met op schoot een ziek kind, de blauwe lijkkleur al op de wangetjes. De pest is een snelle ziekte, in een paar dagen ben je dood, miljoenen gingen eraan. De lijken stapelden zich op.

Met de dood op de hielen moest zo vaak en veel mogelijk worden vereerd en aanbeden. Allerlei heiligen werden tot pestheiligen bestempeld. Sint Sebastiaan is het vaakst vertegenwoordigd in de tentoonstelling. De martelaar uit de derde eeuw werd met pijlen doorzeefd maar overleefde dat. De gekwelde halfnaakte jongeman werd een geliefd onderwerp voor schilders en beeldhouwers. Ook nu nog: in Nijmegen is een sculptuur te zien van de Belgische beeldhouwer Berlinde De Bruyckere die de benen en voeten van Sebastiaan in was verbeeldde. Een aangrijpend hedendaags monument voor onze menselijke kwetsbaarheid.

San S. van Berlinde De Bruyckere in de expositie De Pest in Museum het Valkhof in Nijmegen.  Beeld Flip Franssen
San S. van Berlinde De Bruyckere in de expositie De Pest in Museum het Valkhof in Nijmegen.Beeld Flip Franssen

De heilige Sebastiaan was ook de aanleiding voor deze tentoonstelling. In het voorjaar van 2019 kocht Museum Het Valkhof op de TEFAF in Maastricht een vroeg 16de-eeuws eikenhouten beeld dat de heilige voorstelt. Als gestold in een pijnlijke danspose, de benen gekruist, de armen om twee takken gevouwen en vastgebonden. Zijn blik is berustend, zijn krullende haar valt golvend op zijn schouders. De gaten van de pijlen zijn te zien, pijlen ontbreken. Die gaten doen daarmee nog meer denken aan pestbuilen.

Nog voordat onze wereld in beslag werd genomen door corona, waren de eerste stappen voor deze tentoonstelling gezet. Nu valt de bewondering voor al die kunst samen met een diep besef: wij, met onze mondkapjes en ontsmettingsmiddelen hebben geluk. Deze arme stakkers wisten écht niet wat hen overkwam. Dat leverde wel trieste en schitterende kunst op, laat het Valkhof zien. Hoe zou een tentoonstelling over corona er over honderden jaren uitzien?

Ik hoop in ieder geval dat het kunstwerk Ex Voto van de Britse kunstenaar Anna Dumitriu dan weer te zien is. Zij maakte een installatie vol hedendaagse ex voto’s (kleine plaatjes van koper of aluminium) die aan zijden draden hangen. Slingers vol plaatjes en teksten die verwijzen naar vroeger en nu: een raket, een zak McDonald’s-friet, Black Lives Matter. De zijden draadjes heeft de kunstenaar ‘besmet’ met zowel de pestbacterie als het coronavirus, en er zijn ook geneeskrachtige kruiden op gesmeerd. Zo proberen we onze angsten te bezweren. Deze tentoonstelling laat zien hoe kunst daarbij helpt. Ook nu.

Anna Dumitriu: Ex Voto. Beeld Anna van Leeuwen
Anna Dumitriu: Ex Voto.Beeld Anna van Leeuwen

Pestkruizen op lege plekken

De tentoonstelling De Pest zou oorspronkelijk openen in oktober 2020 en werd samengesteld nog voordat corona onze levens en het wereldnieuws in zijn greep hield. Inhoudelijk is de tentoonstelling amper aangepast naar aanleiding van de coronapandemie, vertelt curator oude kunst Yvette Driever. Wel zijn de teksten aangepast: ‘We hoeven niet meer uit te leggen wat een pandemie is of wat quarantaine is.’ Er ontbreken nu nog een aantal bruiklenen, door reisrestricties en schuivende planningen, daar staan pestkruizen op de muur. Het museum verwacht deze lege plekken nog te vullen tijdens de loop van de tentoonstelling.
Het afgelopen jaar was – ook los van de coronacrisis – een bewogen jaar voor het Valkhof, de gemeenteraad stemde in maart sputterend in met een ‘reddingsplan’ van 16 miljoen euro. Het museum kampte jarenlang met bestuurlijke problemen en tegenvallende bezoekersaantallen en het gebouw is aan een grondige renovatie toe.

Pestpodcast

Bij de tentoonstelling is een podcast gemaakt waarin conservatoren, historici en medisch deskundigen samen dieper in het onderwerp duiken. Ook geschikt ter voorbereiding op een bezoek aan te tentoonstelling. Van De Pest: De Podcast zijn inmiddels twee afleveringen verschenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden