De perfecte Telegraafkop in zes lessen

Geen krant die zo verzot is op woordspelingen en beeldspraak als De Telegraaf. Hun gebruik van koppen weerspiegelt het dna van de krant. Een cursus koppensnellen in zes lessen.

Het viel uiteindelijk allemaal reuze mee, maar het dreigde koud te worden op Koningsdag dit jaar. 'Vorst op Koningsdag', opende De Telegraaf.

Ghè ghè, de olijke bende van het koppenmakersgilde weer. Geen krant in Nederland die zo verzot is op de woordgrap en de beeldspraak als De Telegraaf: 'Statiegeld op z'n retour'.

Altijd een dolle boel op de Basisweg. Geen dag zonder glimlach(je) tussen het wereldleed. Soms wel drie of vier in één krant - dosering en maatvoering zijn niet de eerste voorwaarde. Alsof ze er zelf nooit moe van worden.

Gedoe rond de KNVB-baas amateurvoetbal: 'Van der Zee onder vuur'.

Toegegeven: het Seth Gaaikema-gehalte is hoog in de kolommen van De Telegraaf. Maar wie er gevoel voor heeft of de juiste meligheidsgraad in de bloedsuikerspiegel, kan niet onberoerd blijven bij de lolligheid van menig Telegraaf-kop.

Nee, het gaat hier even niet over die ándere kant van de rechtse krant. Dat grimmige gezicht waarmee 's lands (nog altijd) grootste ochtendblad eerder dit jaar onvervalst campagne voerde, met koppen als: 'Kansloze asielplaag ongehinderd verder'. De fel bekritiseerde frase wekte ook intern zoveel beroering dat het doorgaans gesloten bastion scheurtjes begon te vertonen: redacteuren verklaarden openlijk dat de kop 'not done' was.

Na de Turkse rellen in Rotterdam: 'WIJ zijn hier de baas!'

Het is een kant van de krant die nogal detoneert met de goedmoedige Telegraaf-kop van alledag. Mogelijk ligt in dat gespleten karakter ook een van de identiteits- en dus oplageproblemen besloten waarmee De Telegraaf te kampen heeft. Maar dat is een ander verhaal.

Hier gaat het om dat andere gezicht, de blijmoedigheid waarmee De Telegraaf het nieuws verpakt in krantenpapier. Hoe doen ze dat toch?

De koppenmakers leerden het natuurlijk aan de overzijde van de Noordzee. Het is een oude, Angelsaksische liefde om het nieuws te vatten in die ene welgemikte voltreffer, waarover aan de koffieautomaat, bij de kapper, op tv en in de huiskamer zal worden gesproken. The Sun, The Daily Mail, The Mirror zijn er groot mee geworden. Niet één Nederlandse krant is zo'n oplettende leerling als de krant van wakker Nederland. Verkiezingen in Groot-Brittannië: 'Valt het May of tegen?' Dat doen de Engelsen De Telegraaf niet na.

In de kabinetsformatie rolt de bal in de richting van Gert-Jan Segers. Komt die kop: 'Het is CU of nooit'.

Er bestaan geen geschreven regels voor een typische Telegraaf-kop, zegt Wim Hoogland, 'nieuwsregisseur', Telegraaf-veteraan en jarenlang eindredacteur van de nieuwsdienst.

Overdrijven of niet

Overdrijving in een krantenkop mag. Hoe ver kun je gaan? De Raad voor de Journalistiek (RvJ) veroordeelde onlangs NRC Handelsblad voor een kop. De onthullingen over Denk-voorzitter Öztürk werden niet betwist, wel de kop: 'Onderzoek integriteit Denk-voorzitter Öztürk'. RvJ-voorzitter Van Exter schreef: 'De Raad erkent een soort 'twintigprocentsnorm'. Het is 'gebruikelijk dat een artikel in de kop scherp wordt aangezet; een kop mag een vergroving van de inhoud van het bijbehorende artikel bevatten.'

Ja, ook De Telegraaf heeft, net als andere kranten, een intern stijlboek waarin de krant regels voor taal en gedrag neerschreef. Het recept voor de typische Telegraaf-kop staat er niet in, volgens Hoogland. Desondanks kent iedereen van de eindredactie de ongeschreven regels. Die luiden kortweg: een Telegraaf-kop moet kort en pakkend zijn, en prikkelen tot lezen.

Alsof dat zo simpel is.

Het is zelden tot nooit de auteur zelf die een kop bedenkt, zegt Hoogland. Het zijn de vijf, zes mannen en vrouwen van de avondploeg die het werk doen. 'Vaak ontstaat zo'n kop met een opmerking van iemand, een paar minuten later kom je met elkaar tot iets moois. Het is een creatief proces met elkaar. Iets ontstaat. Iemand zet er een kop boven, een ander gaat ermee aan de slag. Weer een ander nuanceert of vult iets aan. Soms duurt het een paar uur, soms heb je hem in één keer. Het is echt een sport.'

Niets ligt specifiek vast, zegt de maker. 'Maar met elkaar weet je wel wat er van je wordt verwacht.' Fingerspitzengefühl dus.

Het werk van de koppenmaker veranderde door de jaren heen. 'Vroeger, toen koppen nog in lood werden gezet, moest een kop echt passen. In het digitale tijdperk valt snel een ciceropuntje te smokkelen.' Daarentegen: de overgang van het brede formaat naar het smallere tabloidformaat dwong de makers tot nog kortere koppen. Dat doet een nieuw beroep op de creativiteit van de eindredactie.

Een béétje morrelen aan de werkelijkheid is daarbij niet verboden, erkent Hoogland. 'Als we het in de kop hebben over een 'pestprof', dan heb je het fenomeen precies te pakken: iedereen weet wat je bedoelt - tenminste: in die tijd dat het speelt, jaren later snap je soms niets meer van een kop.'

Nog eentje dan: 'Yuri van Gelder haalt gram op NK' (maandag 19 juni jongstleden).

Lachen ook: 'Schoolzwemmen gaat kopje onder'. Die Telegraaf toch. O, wacht: dat was de Volkskrant (van 2 juni jl). Want hand in eigen boezem: ook bij de Volkskrant (en zeker dit katern) lusten ze er wel pap van. Componist Philip Glass kreeg op Lowlands het publiek aan zijn voeten; komt die kop: 'Het genot van een goed Glass'.

'Spaak in het wiel bij fietsenfusie.'

Ahum.

Dan misschien liever die taalkwestie in Frankrijk: 'Dakje gaat eraf in de discussie over het accent circonflexe.'

Leuk of irritant? Genootschap Onze Taal hield in 2013 een online-enquête naar de nijpende kwestie van woordspelingen in krantenkoppen. Voor wat het waard is: 'Leuk', oordeelden 431 stemmers (63 procent), 'Irritant', zeiden 253 anderen (37 procent).

Hoe je er ook over denkt: de koppen van De Telegraaf weerspiegelen onmiskenbaar het dna van de krant. Verschillende elementen vormen samen het typische Telegraaf-chromosoom: lettergrootte (de oude chocoladeletter doet soms nog z'n best), terminologie én woordgrap zijn er delen van.

Omdat de krant zegt geen geschreven regels te kennen, zijn we aangewezen op eigen onderzoek om het dna van de Telegraaf-kop te ontleden. We komen tot een onderverdeling in enkele categorieën. De beste koppen vertonen kenmerken van meerdere subgenres.


1. Nijver & vlijt

De eerste en meteen grootste categorie valt het best te omschrijven als die van nijver & vlijt. Het plezier van de avondploeg valt eraan af te lezen. Het resultaat: een tikje oubollig vaak, flauw zelfs, maar tegelijk in alle meligheid soms onweerstaanbaar geestig. 'Sigarenwinkel heeft tabak van hoge btw'. Het is een genre waarop je eindeloos kunt voortborduren. Je vindt ze dan ook dagelijks in de krant, op meerdere plekken.

'Top NS spoor bijster'.

'Energiebedrijf op hete kolen'.

Vlaggetjesdag weer druk bezocht, en het Stan Huygens Journaal kopt in: 'Haringen in een tonnetje'.

2. Probeer poëzie

Daarnaast bestaat het veelkoppige genre van de huiskamerpoëzie. Ongeacht de inhoud van het bericht, de vorm wil ook wat. Een mooi woordbeeld, rijmklank, uitspraak - de poëzie van de kop overstijgt de wetten van de alledaagse spraak.

'Veel gedoe om kaketoe' - met zulk fijn rijm ga je die driekolommer toch lezen. Een boze burger vecht snelheidsmetingen van politie aan: 'Flitsridder ten strijde'. Ook fraai (zie ook punt 4): 'Bleeker bloost'. Of: 'Vakantie vol valkuilen'. Sommige koppen lezen als titels van een roman of jongensboek. Pas nog: 'Relalarm ramadan'.

3. Whats's in a name?

Soms is de kop de vlaggestok van de campagnejournalistiek waarom de krant vermaard is. 2012, de VVD is voor een inkomensafhankelijke zorgpremie, De Telegraaf schreeuwde moord en brand: 'Marx Rutte onder vuur', luidde een van de maar liefst vier koppen boven het alarmbericht over de nieuwe 'kampioen nivelleren'. Je hoort het klinken van de glazen van de avondploeg aan de Basisweg: 'We hébben hem: 'Marx Rutte!''

Naamgrappen zijn bepaald niet verboden in De Telegraaf, zeker niet tijdens verkiezingen. September 2012: 'Rechtsom of Samsom'.

Uit de oude doos: 'Jobstijding voor Cohen'.

4. Allitereer altijd

Met de eerdergenoemde 'asielaso' - wat u daar verder ook over moge denken - belanden we bij een ander onmisbaar element van het Telegraaf-dna: de alliteratie. Het liefst een korte, bondige term die ingewikkelde uitleg overbodig maakt en moeilijke kwesties in één keer op de kaart zet. De resonerende (mede)klinkers doen hun werk: het woord bekt vanzelf lekkerder; met een beetje geluk ontstaat zo een neologisme dat nog tijden meegaat (en soms de zaken op scherp zet).

De formatie is weer eens mislukt, De Telegraaf is opgelucht: 'Klaver-klucht echt ten einde'.

'Borgboef vaker zoek'. Het zou een opgave van een cryptogram kunnen zijn. 'Deze crimineel mag zijn proces in vrijheid afwachten na het betalen van een borgsom (8)'. De oplossing: 'Borgboef'.

Onderzoek naar het schrikbewind van Leidse hoog-leraren op de universiteit: 'Pestprofs nader bezien'.

Bezitters van een 'sjoemeldiesel' van het merk Audi, Seat, Skoda, Porsche of Volkswagen willen een vergoeding die kan oplopen tot de aanschafprijs van hun auto. Hoe vang je die in één woord? Zo dus: 'Claimclub eist geld terug'.

5. Hoera: horror

Altijd goed: de horrorkop. De horrorhavik, de horrorwinter, en hoed u voor de horrorvakantie. Klachten over 'horror-examen Nederlands'. Vintage Telegraaf: 'Horroreinde droomstage' - let hierbij op de fraaie tegenstelling die de kop oproept.

Het nieuws verpakt als spannende thriller. 'Horrorvondst op spookzeiljacht' - niets meer aan doen.

'Toerist verstrikt in toldoolhof': 'Calculeer horrorreis in'.

Zo is de krant is al enige jaren broedplaats van bijzondere vogelsoorten als de terrorbuizerd, de terroroehoe en de terrorkauw, sprookjesdieren die jaarlijks hardlopers en fietsers zouden aanvallen.

Weinig gaat te ver in dit subgenre, verzet is zinloos. Van onze rechtbankverslaggever, oktober 2012: 'De Telegraaf mag een 18-jarige Almeerder die veroordeeld is voor een serie aanrandingen en twee verkrachtingen, 'seksmonster' noemen', zo heeft de rechtbank in Amsterdam bepaald.' Huiswerk: varieer hier zelf met de toevoegingen '-monster', '-tuig' en '-hufter'. 'Asielaso's' en 'asieltuig' zijn al in gebruik.

6. Sex sells

Een cliché uit de hele mediawereld, maar De Telegraaf weet er altijd wel een schepje bovenop te doen. Seks is al snel porno aan de Basisweg. De opendoeletjes: 'Porno op tv over hoogtepunt heen', 'Porno niet langer grootste internettrekker'.

Tik 'porno' in op de Telegraaf-site en er gulpen 28 pagina's vol 'pornokoppen' over je beeldscherm. 'Rel om porno-prof'. En: 'School niet gewaarschuwd voor pornocoach'.

Arbeidsvreugde valt de koppenmakers niet te ontzeggen. Enquête onder lezeressen: 'Porna of pornee?' Maar de onbetwiste koploper in dit genre is nog altijd de rel rond het Drentse Schoonoord, waar in juni vorig jaar Staatsbosbeheer en gemeente de handen ineensloegen om een einde te maken aan seksoverlast bij recreatiemeer de Kibbelkoele: 'Drents recreatiemeer blijkt pornoplas'.

Kop past.

Niets meer aan doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.