Column De jonge Rembrandt

De paradijsvogel van Rembrandt was gedoemd om eeuwig door de hemel te zweven

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en bericht daarover een jaar lang wekelijks in de Volkskrant.

Rembrandt, Studie van een paradijsvogel in pen en penseel. Ca. 1639. Beeld Rembrandt van Rijn, Louvre, Parijs

Rembrandt was een verwoed verzamelaar. Het beste bewijs dat we daarvan hebben is te vinden in de inventaris van zijn schilderijen, kunst op papier, meubels en huisraad die zich bevonden in zijn weelderige huis aan de Amsterdamse Breestraat op 25 juli 1656, tien dagen na Rembrandts 50ste verjaardag. Die inventarislijst werd opgesteld op een tragisch moment in de biografie van de schilder. Rembrandt had cessio bonorum aangevraagd, hij deed vrijwillig afstand van zijn bezittingen ten bate van zijn schuldeisers. Hij was failliet.

Van de 363 inventarisnummers spreken die in ‘de kunstcaemer’ van Rembrandts huis het meest tot de verbeelding. Daar bewaarde hij niet alleen zijn kunstboeken en mappen met werk van Lucas van Leyden, Rafaël en Michelangelo, maar richtte hij ook een rariteitenkabinet in met onder andere: twee globes, ‘aerdtclooten’, beelden van Socrates, Homerus en Aristoteles, Nero en Caligula, een Oost-Indische poederdoos, een Japanse helm, een pistool, een Turkse kruitfles, doosjes mineralen, een grote hoeveelheid horens, 47 stuks naturalia van land en zee en ‘een laede daarin een paradijsvogel en ses wayers’.

Rembrandt verzamelde vooral om te kunnen verbeelden. Aristoteles en de buste van Homerus vinden we terug op een schitterend schilderij uit 1653. Rembrandt maakte een adembenemend mooie ets van een gemarmerde hoornschelp, de conus marmoreus. En twee studies met pen en penseel van een paradijsvogel.

Toch krijg je, vanwege de overstelpende hoeveelheid rariteiten en het geld dat Rembrandt aan zijn verzameling uitgaf, het sterke gevoel dat het belang van collectioneren het praktisch nut oversteeg. Begeerte had hem in de greep.

De kiem voor Rembrandts verzameldrift werd geplant in de Hortus Botanicus in Leiden. Daar was sinds 1594 door plantkundige en wetenschapper Carolus Clusius, die eigenlijk Charles de l’Ecluse heette, de eerste academische tuin van de Lage Landen aangelegd. Clusius verzamelde zaden, planten en dieren uit de hele wereld. Hij introduceerde de hyacint, de anemoon en de tulp in de Republiek.

In het ambulacrum, een overdekte galerij aan de noordzijde van de Hortus, richtte Clusius een rariteitenkabinet in. De collectie spiegelde het wonder van Gods schepping. De hortus bood een blik op de Hof van Eden, het ambulacrum op het ruim van de ark van Noach.

Alle naturalia in zijn eigen verzameling heeft Rembrandt daar als jongen al gezien. En nog veel meer. Op de lijst voor bezoekers van de hortus staan een ‘Indiase vleermuis, zwaardvis, ribbe van een rinoceros, bek van een zeevarken, tanden van een zeepaard en een potvis, vrucht genaamd ananas, grote slangenvellen, de huid van een zeemeermin, een wonderlijk gedierte in een hennenei, de tong van een adder, ‘een draeck.’ En twee paradijsvogels.

Clusius beschreef de paradisea avis in zijn boek Exoticorum libri decem uit 1605. Van de mythische vogel met de lange, bontgekleurde staart werd verteld dat die geen poten had. Hij zou zijn hele leven blijven vliegen in de lucht en dus nooit een poot op aarde hoeven zetten. In werkelijkheid werden de poten van de paradijsvogels door inheemse jagers op Ambon afgesneden voor ze werden opgezet. Zo waren ze beter beschermd tegen bederf. Uiteindelijk vond Clusius, na een tijd in de mythe te hebben geloofd, bewijs dat de paradijsvogel toch poten had.

Op Rembrandts studies in pen en penseel ontbreken de poten. Bij hem is de paradijsvogel, zelfs met ingeklapte vleugels, gedoemd om eeuwig door de hemel te zweven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden