De Optocht: van kort gedicht naar grootse voorstelling met muziek en beeld

De Optocht van Toon Tellegen werd van een kort gedicht een werk van epische omvang, waaraan nu muziek en beeld is toegevoegd. De makers van de voorstelling over de barokke stoet van woorden, klanken en verschijningen.

Scène uit De Optocht.Beeld Petra van der Schoot

Toon Tellegen heeft altijd een notitieboekje in zijn binnenzak. Hij zou zo maar eens een woord kunnen tegenkomen dat hem kan ontsnappen. De woorden zijn overal tenslotte. In de media, op straat, onder de mensen. 'Gisteravond kwam ik het woord 'wansmakelijk' tegen. Dan zoek ik dat op: hé, die heb ik nog niet. Maar het woord 'wansmaak' heb ik al wel. Om die reden twijfelde ik over 'wansmakelijk' - ik heb het uiteindelijk niet genoteerd.'

De woorden zijn woorden die kans maken op een plaats in zijn gedicht De Optocht, verslag van een ooggetuige, waarvan in 2012 de eerste versie werd gepubliceerd. Wat begon als een kort prozagedicht, dijde in de loop der jaren uit tot een episch werk van tientallen pagina's, bij elke nieuwe druk - vier inmiddels - werd de optocht langer en bonter. Vorig jaar verscheen een feestelijke editie met illustraties van Annemarie van Haeringen, toen de dichter 75 werd.

Voor de Poëzieweek 2014 las Toon Tellegen voor uit de bundel De Optocht. Tekst gaat verder onder de video:

Componist Piet-Jan van Rossum en kunstenaar Petra van der Schoot maakten er een muziektheatervoorstelling van die zondag in première gaat, uitgevoerd door het Ives Ensemble. De tekst wordt integraal voorgedragen door acteurs, een kleine drie uur lang. 'Toon heeft nog gesuggereerd een kortere versie te maken, maar dat wilde ik niet. Als het dan toch overdadig veel is, moet het ook overdadig veel blijven', zegt Van Rossum in een driegesprek met de dichter en de regisseur. Zes jaar geleden maakten ze met z'n driëen de voorstelling Achterna gedragen, waarvoor Tellegen weerberichten schreef die allemaal eindigden met 'Het wordt een mooie dag'. 'We voelen elkaar intuïtief aan', zegt Van der Schoot.

Na de beginzin 'Kijk, daar komen mensen aan' laat Tellegen een wonderbaarlijke stroom types en eigenschappen voorbijtrekken zoals - een heel kleine greep - de armlastigen, de wijdlopigen, de zelfgenoegzamen, de hoogdravenden, de bedeesden, de welbespraakten, de mannen in imitatieleren jassen, de doodzieke CEO's, de gesoigneerde kadavers in de dop, de verfijnde vrijdenkers, de hoogblonde maintenees van innig tevreden adonissen, de veelbesproken woordvoerders van de uit zijn voegen barstende middenklasse en zij die geloven dat ze anders zijn dan anderen.

De Optocht

Toon Tellegen (75) was huisarts in Amsterdam en is schrijver en dichter. Hij werd bekend met zijn lichtvoetige filosofische dierenverhalen die zowel door kinderen als door volwassenen worden gelezen. Van zijn bekroonde roman De genezing van de krekel is in 2011 een operaversie gemaakt door Richard Ayres. De Optocht wordt uitgevoerd door het Ives Ensemble, gespecialiseerd in moderne kamermuziek. Scenische première op 19 februari in Den Haag met vooraf een interview met de schrijver. Op 8 en 9 maart in Amsterdam en Nijmegen, en in het seizoen 2017-2018 nog enkele keren elders in het land.

Nadat de ooggetuige uit de ondertitel ze heeft opgemerkt, worden ze weggevaagd door een genadeloos: 'Pats!', een woord dat vrijwel elke alinea afsluit - er staan een stuk of 250 'patsen' in. Dat moet fijn materiaal zijn voor een componist. 'Een van mijn eerste ideeën was om het steeds terugkerende woord 'pats' te vervangen door een echte pats, een geluid', zegt Van Rossum. 'Ik ben ermee gaan spelen. Een slagwerker heeft een heel assortiment van planken gemaakt die allemaal verschillende patsen laten horen. De helft van de patsen zijn zweepslagen. Soms komt 'pats' terug als woord. Tegen het einde gebeurt dat vaker. Het slot van het gedicht is wat milder, daar zijn die agressieve knallen niet meer op z'n plek.'

'Het begon met een gedicht waarin twaalf maal pats voorkwam', zegt Tellegen, 'op een gegeven ogenblik had ik veertig patsen. Ik dacht: ik ga door tot honderd, maar dan ook echt niet verder. Toen ik er honderd had, kon ik niet stoppen. Pas toen kwam het idee om er woorden in te stoppen die maar één keer mochten voorkomen. Steeds maar nieuwe woorden, en niet alleen gewone woorden.'

'Wansmakelijk' mag het gedicht dan niet halen, het werk is een verkenning van de taal, van oude en nieuwe woorden die beelden van bijzondere personages oproepen: slechtgeluimde prinsen, arglistige goedzakken. 'Vier- tot vijfduizend woorden komen er maar één keer in voor.'

Hoewel het gedicht in zijn geheel een aanvankelijk meedogenloze en gaandeweg steeds mildere beschouwing lijkt van de mensheid, ging Tellegen niet achter zijn schrijftafel zitten met een hoofd vol typetjes. Het maakproces is vooral ambachtelijk, vertelt hij. Die types ontstaan vanzelf door de rangschikking van de woorden tot een vloeiende, onontkoombare stroom. En daar, kijk, daar komen de hoogopgeleide en zo te zien door de dood zelf aangeklede, opgedirkte en met een aristocratische uitstraling toegeruste geldwolven en geldbeluste godsdienstwaanzinnigen, zie ze struinen, hoor ze zwetsen over dienstbaarheid en medemenselijkheid... Pats!

'Ik schrijf altijd met de hand, maar als ik een woord tegenkom dat ik wil gebruiken, zoek ik in de computer op of ik het al eerder heb gebruikt. Elke dag kom ik wel een woord tegen. Op het moment heb ik vijftig woorden die ik eventueel nog kan gebruiken, mocht er een nieuwe uitgave komen. Ik hou van woorden. Ik kom bijvoorbeeld zo'n prachtig woord tegen als 'daadwerkelijk' en dan ga ik zoeken: waar kan ik dat nu eens plaatsen? Ik moet woorden letterlijk kwijt.'

Mimespeler Anton van der Sluis.Beeld Petra van der Schoot

Aan het einde van het gedicht, als de ik-figuur constateert dat ook hij deel is van de optocht, passeert een reeks knuffeldieren zoals wollen eendjes, fluwelen egeltjes, pluchen beertjes, batisten visjes, molton vosjes. Tellegen lacht. 'Ik heb zo veel plezier gehad in het opzoeken van die soorten textiel en het combineren ervan met die voorwerpen.'

De barokke stoet van personages in De Optocht doet soms denken aan schilderijen van James Ensor of Jeroen Bosch, een even overdadige als gecompliceerde hoeveelheid materiaal voor een regisseur. 'Onbegonnen werk om die honderden types neer te zetten', zegt regisseur Van der Schoot. 'Ik begon na te denken over de vorm toen ik met Piet-Jan in Japan was en we een paar voorstellingen bezochten van het Noh-theater.'

In deze traditionele, op dans gebaseerde theatervorm dragen de spelers maskers en uitbundige kostuums. 'Noh-theater speelt altijd in het nu. Ik was daarvan onder de indruk. In het Westen zijn we geneigd vooral naar de inhoud van een stuk te kijken, oosterse kunst gaat meer over de vorm. Wij vergeten soms dat een stuk inhoudelijk weliswaar heel veel narigheid kan bevatten, maar dat je dat kunt neutraliseren met de vorm. Dat is het prettige aan de kunsten.'

Van der Schoot koos voor zeven 'verschijningen' die traag over het podium bewegen. Net als in het Noh-theater dragen ze maskers. 'Die heb ik zo veel mogelijk gebaseerd op Hollandse straattaferelen.' Mimespeler Anton van der Sluis, die de 'verschijningen' voor zijn rekening neemt, zal zich achter de schermen vaak en 'waanzinnig snel' moeten verkleden.

De componist zag zich voor de taak gesteld drie uur muziek te combineren met bijna evenveel gesproken tekst. 'Iets dergelijks is in het verleden vaker geprobeerd, maar dat ging lang niet altijd goed. Componisten als Stravinsky en Debussy hebben het gedaan, maar dat heeft onevenwichtige stukken opgeleverd waarin tekst en muziek niet altijd gelijkwaardig zijn. Ofwel de muziek overheerst, ofwel de muziek is alleen begeleiding van de tekst. Ik moest hier zoeken naar gelijkwaardigheid.'

Van der Schoot: 'De gesproken tekst wordt soms ook muzikaal.'

Van Rossum: 'Ik heb er een soort stroom ingebracht op de achtergrond. Als je in een trein zit en je kijkt naar buiten, schieten de beelden in de verte trager voorbij dan die van bomen naast het spoor. Zo heb ik de muziek ook min of meer opgebouwd. De verteller put zichzelf gaandeweg uit, aan het slot komt de muziek dan als personage en legt een zachte mantel om zijn schouders.'

De tekst zal worden voorgedragen door de acteurs Han Bührs en Joop Keesmaat. Tellegen zelf heeft De Optocht een keer of tien voorgelezen voor publiek en laat zich graag meevoeren op zijn eigen stroom. 'Dat lezen is heerlijk, maar de eerste vijf kwartier zijn zwaar, het is heel intens. Daarna komt er een ik-figuur in het verhaal en daarmee meer dingen van mezelf. De moeder en de broer van de ik-figuur worden opgevoerd. Het gedicht is niet autobiografisch maar ik denk dan aan mijn eigen moeder en broer. Toehoorders zullen ook wel begrijpen dat het om mijn eigen familie gaat. Aan het einde van zo'n leessessie krijg ik een paar andere dierbaren voor ogen die overleden zijn, maar die niet herkend kunnen worden uit de tekst. Ik vind het altijd jammer als dat laatste deel naar het einde loopt. Dan wil ik doorgaan, doorgaan, doorgaan.' Ook de acteurs zullen de tekst voorlezen - uit het hoofd leren is een vrijwel onmogelijk opgave.

Bij het afscheid laat Van Rossum het woord 'opgeblazen' vallen om iemand te typeren. 'Heb ik die al?', vraagt Tellegen hardop aan zichzelf. Hij trekt een notitieboekje uit zijn zak.

Pats!

Begin van De Optocht, verslag van een ooggetuige,
door Toon Tellegen

Kijk, daar komen mensen aan.

Ze denken dat er geen muren zijn, geen valkuilen, geen dodelijke

omhelzingen op het midden van onze weg.

Pats!

En daar komen auto's, fietsers, spreeuwen, muggen.

Pats!

Daar komen vrouwen, gedreven door lichtzinnigheid en plotselinge

opwellingen, hun lippen rood van begeerte, hoor ze roepen hoe

onweerstaanbaar zij zijn: 'Wij zijn hier! Wij zijn nu! Wij zijn alles!'

Pats!

Daar komen mannen, met hun pijnlijke tekortkomingen en

luchtkastelen, hun schrikbeelden en stemmingmakerij, hun

zenuwtrekkingen en zelfbedrog, hun tomeloze aanvechtingen en

opzettelijke misrekeningen, ze rapen al hun moed bij elkaar om

raadselachtig om zich heen te kijken.

Pats!

En daar komen kinderen, ze zijn zo doorzichtig en zo ingewikkeld...

hoor ze zingen dat ze groot zullen worden en grimmig en hun

verstandelijke vermogens in dienst zullen stellen van rijkdom

en genot.

Pats!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden