filmde grenzen aan de groei

De opmerkelijkste ecologische rampenfilms die de grenzen aan de groei verbeelden

De sombere conclusies van de Club van Rome boden inspiratie tot veel apocalyptisch filmspektakel. Hoe zijn de grenzen aan de groei verbeeld? Hoogtepunten uit een bloeiend genre.

Mark Moorman
Godzilla eet een treinwagon in een scène uit Godzilla, King of the Monsters (1956). Beeld Getty
Godzilla eet een treinwagon in een scène uit Godzilla, King of the Monsters (1956).Beeld Getty

Is er een desolatere roman over de toekomst van de mensheid denkbaar dan The Road (De weg), het meesterwerk van de Amerikaanse auteur Cormac McCarthy, een boek dat in 2006 verscheen en op de meeste lijstjes van beste romans van deze eeuw opduikt? Een boek waarin de wereld na een ongedefinieerde apocalyps in ongenadig proza wordt geschetst. Neem die opening alleen al, met die eerste zin, waarvan de echo door het hele boek voert. ‘When he woke in the woods in the dark and the cold of the night he’d reach out to touch the child sleeping beside him.’ De nachten donkerder dan ooit, de dagen steeds grijzer, ‘like the onset of some cold glaucoma dimming away the world’ – alsof een oogziekte de wereld langzaam aan het oog onttrok.

Viggo Mortensen en Kodi Smit-McPhee in de verfilming van The Road. Beeld
Viggo Mortensen en Kodi Smit-McPhee in de verfilming van The Road.

Wat kon er wel niet allemaal misgaan met een verfilming? Maar The Road van John Hillcoat uit 2009 hield de radicale visie van McCarthy bewonderenswaardig overeind, dankzij het camerawerk van Javier Aguirresarobe en de vader-en-zoonrollen van Viggo Mortensen en Kodi Smit-McPhee (inmiddels genomineerd voor een Oscar voor zijn rol in The Power of the Dog). Over de slotscène van The Road, film en boek, kun je eindeloos blijven speculeren, maar de film leek net een fractie meer licht toe te laten.

McCarthy laat de ramp die de planeet heeft getroffen onbenoemd, maar dat nam niet weg dat The Guardian het boek in zijn topvijf van ‘beste romans over klimaatverandering’ zette. McCarthy had geen activistische agenda, maar kreeg de eerste ideeën voor het boek toen hij met zijn zoon de stad El Paso in Texas bezocht. Hij stelde zich voor hoe het er over honderd jaar zou uitzien en dat hij daar dan met zijn zoon ‘tussen brandende heuvels’ zou lopen. Het is in elk geval duidelijk dat in The Road het huidige klimaatsysteem is verdwenen.

Wat dat betreft heeft The Road eenzelfde uitgangspositie als Finch, een recente postapocalyptische film met Tom Hanks in de hoofdrol. Hanks speelt de robotdeskundige Finch Weinberg, die op een oververhitte aarde gezelschap heeft van zijn hond Goodyear en zijn robot-assistent Dewey. Opvallend genoeg blijft de film geheel buiten de vooral in de VS gepolariseerde discussie over klimaatverandering. In Finch komt de verandering niet door de mens, maar door een enorme uitbarsting van zonne-energie, die de ozonlaag tien jaar voor de gebeurtenissen in de film heeft vernietigd. We kunnen deze kosmische interventie natuurlijk een metafoor noemen, die, net als de meteoor in Don’t Look Up van Netflix, eigenlijk staat voor de manier waarop de mens met zichzelf en de planeet omgaat. Of we kunnen wijzen op de gewoonte in Hollywood om grote publieksfilms zo apolitiek mogelijk te houden.

Tom Hanks als robotexpert Finch Weinberg in de film Finch. Beeld
Tom Hanks als robotexpert Finch Weinberg in de film Finch.

De grenzen aan de groei, het alarmerende klimaatrapport van de Club van Rome (1972), was niet echt de katalysator voor de Amerikaanse populaire cultuur om het einde der tijden te verbeelden. De atoombom en het nucleaire tijdperk leverden in de jaren vijftig al de Japanse Godzilla-films op, nog geen tien jaar na de bommen op Hiroshima en Nagasaki.

Voor Nederland geldt hetzelfde. Een kleine tien jaar voor Kees en Kooten en Wim de Bie de term ‘doemdenken’ muntten in 1980 was En nu naar bed van Annie M.G. Schmidt een van de populairste musicals van Nederland. Bij 350 voorstellingen in de grote zalen van het land hoorde het publiek avond in, avond uit de hoofdrolspelers Frans Halsema en Jenny Arean het nummer Vluchten kan niet meer zingen, wellicht het somberste cabaretlied uit onze geschiedenis. Vluchten kan niet meer, heeft geen enkele zin/ En op aarde zingt de laatste vogel in de laatste lente/ Hier in Holland sterft de laatste vlinder op de allerlaatste bloem. Bovendien maakt het nummer schitterend gebruik van de rijmwoorden ‘ontbladeringslanden’ en ‘toeristenstranden’. Die ‘grenzen aan de groei’ kwamen bepaald niet als een verrassing.

Sciencefiction-cultklassieker Soylent Green uit 1973 heeft de reputatie dat het echt een Rapport van de Club van Rome-film is, aangezien er in het New York van de film veertig miljoen mensen wonen, een groene smog in de straten hangt en de laatste vlinder allang dood is. Dan vergeten we even dat de film is gebaseerd op de roman Make Room! Make Room! van Harry Harrison uit 1966. Pauline Kleijer schreef onlangs in deze krant een ode aan de film, die zich in de verre toekomst van 2022 zou afspelen. ‘De film is zweterig, vies en naar, zoals dat in de jaren zeventig nog kon’, schrijft ze, vooral omdat dat ook gold voor het New York van 1973 zelf. Centrale quote komt van het personage Sol (de laatste rol van de legendarische Edward G. Robinson), die zo oeroud is dat hij zich nog frisse lucht herinnert. ‘Mensen hebben nooit gedeugd. Maar de wereld was vroeger beter.’

De beste ecologische rampenfilms

Silent Running (Douglas Trumbull, 1972)

Deze sciencefictionklassieker was het regiedebuut van de onlangs overleden special-effects-tovenaar Douglas Trumbull (1942-2022), die voor Stanley Kubrick de Star Gate uit 2001: A Space Odyssey ontwierp. In een toekomst waarin het plantenleven op aarde dreigt uit te sterven, worden gigantische plantenkassen de ruimte ingestuurd. Onvergetelijke slotscène waarin het laatste leven wordt verzorgd door een robotje met een gedeukte gieter in een kas die het diepe heelal in zweeft.

Bruce Dern als Freeman Lowell in Silent Running. Beeld
Bruce Dern als Freeman Lowell in Silent Running.

Wall-E (Andrew Stanton, 2008)

Het robotje uit Silent Running was ongetwijfeld van grote invloed op deze wonderbaarlijke animatiefilm van Pixar, wellicht het grootste meesterwerk van de studio uit San Francisco. Vooral de zwijgende ouverture, waarin we robot Wall-E volgen in zijn eindeloze taak om de vervuilde en verlaten planeet op te ruimen, is een van de indrukwekkendste animatiescènes uit de filmgeschiedenis. In het tweede deel leren we de grootste zonde van de mensheid kennen: onverschilligheid.

 Wall-E, de robot op rupsbanden uit de gelijknamige film. Beeld
Wall-E, de robot op rupsbanden uit de gelijknamige film.

Mad Max 2 – The Road Warrior (George Miller, 1981)

Pas in dit meesterlijke tweede deel (na lowbudgetsensatie Mad Max uit 1979) krijgen we te horen hoe we in deze postapocalyptische chaos terecht zijn gekomen: een wereldoorlog, nadat de olievoorraden waren uitgeput. Miller filmde in de Australische outback en creëerde een desolate postpunklook die voortaan het stijlhandboek van elke postapocalyptische film zou vormen. Op deze planeet is olie het nieuwe goud en is een leven niets meer waard.

Mel Gibson in Mad Max 2 – The Road Warrior. Beeld
Mel Gibson in Mad Max 2 – The Road Warrior.

The Day After Tomorrow (Roland Emmerich, 2004)

Emmerich zet in al zijn films het voortbestaan van de aarde op het spel. Hoe, dat maakt niet uit. Zijn beste rampenfilm is The Day After Tomorrow, gebaseerd op het boek The Coming Global Superstorm uit 1999, waarin het klimaat een soort kantelpunt bereikt, zeestromingen veranderen en er een nieuwe ijstijd arriveert, maar dan de turboversie. Mensen houden zich in leven door boeken op te stoken in de New York Public Library – tot zover het belang van wetenschap en literatuur in de toekomst.

Jake Gyllenhaal als Sam Hall in The Day After Tomorrow. Beeld
Jake Gyllenhaal als Sam Hall in The Day After Tomorrow.

Don’t Look Up (Adam McKay, 2021)

Twee astronomen ontdekken een komeet die op de aarde af raast en daar een einde aan al het leven zal maken. Ze proberen op alle manieren de aandacht te trekken, maar de Amerikaanse media hebben het te druk met de celebritycultus en de Amerikaanse president en haar knettergekke zoon willen alleen maar weten wat het voor de peilingen betekent. ‘Van dik hout zaagt men planken’-metafoor over de manier waarop de mensheid maar niet in staat is zich op de klimaatcrisis te focussen. De eindeloze discussie over de film leek daarvan trouwens het levende bewijs.

Jonah Hill, Leonardo DiCaprio, Meryl Streep en Jennifer Lawrence in Don't Look Up. Beeld
Jonah Hill, Leonardo DiCaprio, Meryl Streep en Jennifer Lawrence in Don't Look Up.

50 jaar na Grenzen aan de groei

Vijftig jaar geleden bracht de Club van Rome een gezaghebbend rapport uit, Grenzen aan de groei, waarin werd gewaarschuwd voor vervuiling van het milieu en uitputting van hulpbronnen. Die bezorgdheid werd breed gedeeld en toch wordt de aarde nog steeds bedreigd. Welke lessen vallen nu nog te trekken uit het rapport? Is groei begrenzen voldoende? Hoe pakken jonge mensen de geest van Rome op? En hoe werden films beïnvloed door de sombere conclusies?

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden