DE OPMARS VAN DE SCHREEUWTAAL

De verleiding om te generaliseren wordt mij soms te machtig. Als ik mij niet vergis neemt het gebruik van drie- en vierletterwoorden in onze samenleving exponentieel toe....

Misschien is het wel een uitstekende manier om zeer diffuse en moeilijke gevoelens onder woorden te brengen. Het viel me in elk geval op dat de bewoners in het Big Brother-huis elkaar het beste begrepen en aanvoelden, wanneer ze in eenvoudige bewoordingen over zich zelf praatten: ik voel me klote. Vooral Sabine, de weggezonden bewoonster, was er erg goed in. Ze vond vele malen per dag alles k. en k. (onlustgevoelens) of te gek of yes (plezierige gevoelens). Ik vermoed dat deze vorm van communicatie representatief is voor het taalgebruik van een groot deel van onze bevolking, vooral van de jongeren.

Ik zou dit verschijnsel een substantieel onderdeel willen noemen van de opkomst van de schreeuwtaal. Ook op andere terreinen wint de schreeuwtaal. Op school leren we keurig lezen en schrijven, op straat leren we schreeuwen. Schreeuwtaal is te omschrijven als het op harde en luidruchtige toon onder de aandacht brengen van een niet nader gedefinieerd iets. Welke boodschap precies wordt overgebracht en wie de geadresseerden zijn is minder belangrijk dan het trekken van de aandacht.

Vorige week voerde iemand in de trein zelfs zo'n oorverdovend gesprek via zijn gsm (ook al een nieuw drieletterwoord), dat een medereiziger wanhopig verzocht: 'Kan het niet een beetje zachter'. Schreeuwtaal is bedelen om aandacht.

Je wordt er snel moe van. Door elkaar heen praten en elkaar niet laten uitpraten zijn eveneens typische kenmerken van deze communicatievorm. Het totaalresultaat lijkt nog het meeste op wat van oudsher op de markt gebeurde. Men hoeft niet te verstaan wat er gezegd wordt, als de mensen maar voor mijn kraam blijven stilstaan. Met de metafoor van de markt kan meteen een begin gemaakt worden aan de analyse van de oprukkende schreeuwtaal. Wie naar de markt gaat, weet wat hem te wachten staat. Maar nu de markt in bijna alle sferen van het maatschappelijke leven is binnengedrongen, dringt de schreeuwtaal zich ook op in de media en de cultuur, in politiek en openbaar bestuur, in de sport en in de wetenschap. Overal is de race om aandacht in volle gang. Het genuanceerde en subtiele taalgebruik maakt daarbij plaats voor simpele boodschappen. Een topper in de wetenschap is tegenwoordig iemand die, nog voordat het onderzoek goed en wel begonnen is, de vermoedelijke resultaten ervan mag uitleggen in anderhalve minuut van het NOS Journaal.

Waar en wanneer is de schreeuwtaal begonnen? De invoering van de reclame op radio en televisie is een markeringspunt geweest. Vooral de radioreclame, die de ondersteuning van beelden moet missen, blinkt uit in geschreeuw. De boodschap, vaak nogal onverstaanbaar, doet er niet toe. Als de naam (van de firma, het bedrijf, de politieke partij, de stichting, de universiteit etc.) maar over het marktplein schalt.

Maar ook onze cultuurdragers kunnen er wat van. De cabaretier Youp van 't Hek heeft met groot succes en met veel navolging het maatschappelijke oordeel over jan en alleman tot drie maal drie letters teruggebracht: 'Wat een lul'. Schelden als levensvorm. Anders dan de vele betekenislagen en dubbele bodems van zijn collega Freek de Jonge, is de boodschap van deze nationale komiek vervat in zinnen van één woord en woorden van vier letters. Het is precies het verschil tussen een hofnar en een censor. De hofnar blijft leuk en de censor gaat vervelen.

Via de angst voor en de dodelijke aantrekkingskracht van de media dringt de schreeuwtaal door in de politiek. Iets is meteen goed of slecht. Er hoeft niet meer uitvoerig over gediscussieerd te worden, argumenten hoeven niet meer te worden uitgewisseld of standpunten onder invloed daarvan te worden bijgesteld. Het politieke oordeel ligt al klaar, voordat een nieuw voorstel of rapport gelezen is. Zo verpietert het parlementaire debat tot een hordenloop van hype naar hype. Het maatschappelijke debat holt daar hijgerig achter aan.

Hoe erg is dit nu allemaal? Als taal vooral een communicatiemiddel is dan functioneert schreeuwtaal uitstekend. Iedereen wordt er door op zijn plaats gezet en iedereen weet snel hoe de geurvlag er voor staat. Bovendien raak je er aan gewend en valt het al gauw niet meer op dat het onderlinge respect met de nuanceringen van een subtiel taalgebruik aan het verdwijnen is. Maar taal is meer dan een boodschappenmandje. Taal is ook maatschappelijke actie. Daarom is het bevorderen van schreeuwtaal niet een onschuldige grap. Verbaal geweld is vaak een voorbode van een vechtcultuur. Een echte cultuur kan lezen en schrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden