De opdracht van Thielemans: jezelf kippenvel geven

Het enige dat voor Toots Thielemans wezenlijk telde, was de mondharmonica. 'Astma of geen astma, zonder muziek ga ik dood.'

Beeld Stephan Vanfleteren

Toen er niks meer ging - zoals van die afgeleide manoeuvres zoals rechtop lopen en duidelijk praten - dan stopte ie zijn 'broodje' net onder die getrimde grijze snor en hup in galop op de mondharmonica. Toots Thielemans zat in een (rol)stoel of op een krukje, in het zwart gekleed, en daar slingerde hij de eerste noten van Midnight Cowboy het universum in, zwevend door de concertzaal, als fluwelen ballonnen, vinnig en vitaal, alsof ze los van deze broze muziekbaas stonden.

Hoogbejaarde melancholiebaron

De bassist schoof aan, net als de drummer en de pianist, en het publiek begon ongemakkelijk op de stoel te draaien. Je moest blijven zitten, maar hoe kon je hier blijven zitten, want er diende hartstochtelijk gejuicht te worden, oog in oog met grote kunst, van die kleine hoogbejaarde melancholiebaron.

Zo ging het ook in het najaar van 2013, toen er niks anders op zat dan Jean Baptiste Fréderic Isidor 'Toots' baron Thielemans van 29 april 1922 in De Warande in het Belgische Turnhout te onthalen - alhier met een publiek van modernistische jongelingen tot hardcore Vlaamse bloemenkleedjes.

'De grootste woordeloze dichter van het heelal'

In 2013 bezocht John Schoorl nog een optreden van de mondharmonica-legende. Lees het verslag hier terug.

Tussen smile en tear

En dan vooral als persoonlijke toets het magnifiek uitgedragen thema van de film Midnight Cowboy (1969). Niet het enige bekende nummer dat ie speelde, want natuurlijk vloeiden Summertime, Turks Fruit, My Funny Valentine, Sesamstraat, Baantjer en Bluesette ook voorbij in al hun melancholische monterheid. Tussen smile en tear heette dit Tootsiaans spergebied, levend tussen de glimlach en een traantje. Je mocht het ook parkeren als weewee, want zo noemde hij zijn soundbites in mineur zeven, de toonsoort.

Eeuwige opdracht van Thielemans: jezelf kippenvel geven. Ga er maar aan staan.

Dat het één van zijn allerlaatste concerten bleek te zijn geweest, dat deed er niet toe, zeker voor Thielemans niet. Hij speelde omdat hij speelde, zoals hij altijd had gedaan. Hij was 91, en een jaar na het grote Toots is 90-festijn, met een boek, een tentoonstelling, eredoctoraten, postzegels en concerten was hij geëerd. In 2001 was hij al door de Belgische koning in de adelstand verheven. Zijn 26 jaar jongere tweede vrouw Huegette, en de drie hondjes Oba, Moet & Chandon hielden 'm in de peiling, net zoals zijn manager Veerle. Sinds de hersenbloeding van 1980 was z'n gitaar uit zicht.

In goed Vlamerikaans noemde hij zich 'een survivor met een bloeddruk van 13 over 8'. Van alle grote jazzcats waar ie muzikale getuigenis over kon afleggen - we noemen een Charlie Parker, Miles Davis, Bill Evans, Jaco Pastorius, Dizzy Gillespie, Chet Baker, ach hoe lang kan een lijst zijn, heb je even - was hij de enige die nog hemels kon stralen, in het echt, als sterveling.

Toots Thielemans bij de viering van zijn negentigste verjaardag in Brussel. Beeld epa

Astma of geen astma

Ja, een beetje astma, dat had ie al zijn hele leven, maar een pufke hier en pompeke daar, en Toots blies als een tierelier. 'Ik doe mijn oogskes dicht en ik speel', had ie gezegd. Op die speciaal voor hem gemaakte Hohners dus, die hij behalve zijn broodje ook zijn 'vijfde lidmaat' noemde, zonder wie zich 'een gehandicapte' voelde - en nog veel meer. 'Als ik mijn mondmuziekske aan mijn lippen zet, is het alsof ik mijn vrouwke zoen', aldus Toots. 'Je hebt je geliefde in je handen, en die hangt letterlijk aan je lippen en ze stoot geluiden uit. Er bestaat nauwelijks afstand, want de klanken van een mondharmonica worden drie centimeter van je vandaan geboren, vlak bij je oren, onder je neus en tegen je mond.'

Het begon allemaal in de Brusselse wijk Marollen, waar zijn ouders café Trapken af uitbaatten. Een oude schoenendoos werd omgebouwd tot trekzak, waarmee hij zijn eerste muziek maakte. Het mondorgel volgde subiet, want een echte trekzak heette te zwaar te zijn, en op het schoolplein en voor het café 'troepte er altijd volk om me heen', als hij de deuntjes van die tijd speelde.

'Ach man, gooi dat dingske toch weg en koop een echt instrument', riep men in zalen waar hij weleens optrad. Alsof de mondharmonica niet echt meetelde - wacht maar! - voor de zekerheid richtte hij tot 'deux amours', en leerde hij zichzelf ook gitaar spelen. Tijdens de oorlogsjaren luisterde hij naar verboden radiostations voor het eerst naar de jazz van Duke Ellington, Louis Armstrong en Charlie Parker . 'Ik was als door de bliksem geslagen', vertelde hij over die kennismaking. 'Die swing, dat donkere timbre ook, ineens begreep ik: astma of geen astma, zonder muziek ga ik dood.'

Thielemans in 1993. Beeld belga

De grootste

Met zijn oom ging ie in 1947 naar Amerika. Hij moest die jazzo's in het echt treffen, en als het even kon ook meespelen. Eerst zijn naam maar eens verswingen: Toots werd het, net als Toots Mondello en Toots Camaratta, en hij was stoomklaar voor de be-bop. Benny Goodman - king of swing geheten - had zijn versie van Stardust gehoord, hij kon aan de slag, mee op tournee naar Zweden, met zijn chromatische mondharmonica. Ontmoette ie als bebrilde bleekscheet Charlie Parker himself die hem vroeg in zijn All-Stars en hem behoedde voor een ruzie zoekende Miles Davis. Hij toerde met George Shearing, als vanzelf, en werd Amerikaans staatsburger en vooraanstaand lid van de be-bopincrowd. Zijn hele jazzleven bleef hij veelvuldig optreden, en waar nodig zijn weewee's afleveren in studio's en schnabbels.

Quincy Jones zei over hem: 'Ik kan zonder aarzelen zeggen dat Toots één van de grootste muzikanten van onze tijd is. Op zijn instrument behoort hij tot de grootsten die de jazz ooit heeft voortgebracht.'

Thielemans met Bobbejaan Schoepen, George Shearing en Joe Williams. Beeld belga

Bluesette

En dan was daar zomaar Bluesette, fluit maar mee, zijn wereldhit, begin jaren zestig in een Brusselse kleedkamer ontstaan. Hij speelde wat op gitaar, en floot ook een wijsje daarbij, unisono. 'Bluesette is toen in mijn oortje gevlogen en boem, het is er gebleven', verklaarde hij. Eerst heette het nummer Bluette, naar een korenbloempje, maar het werd Bluesette. Het mixte de twee culturen die hem bepaalden: de Amerikaanse blues en de musette van Europa. Van de opbrengst zei hij elk jaar een nieuwe Cadillac te kunnen kopen.

Muzikaal gezien voelde hij vooral altijd the jazz thing, en voor de rest leken hem grenzen en land van afkomst niet zo te boeien, zei hij in Vlaams, Engels en Frans verfromfraaide zinnen. Het enige dat voor Toots Thielemans wezenlijk telde, was terug te zien in de gouden ring aan zijn rechterpink: een minuscule mondharmonica met twee muzieknootjes. Het wapen van baron Toots Thielemans.


1962 Bluesette

Muzikanten die twee dingen tegelijk kunnen, zingen en pianospelen bijvoorbeeld, die zijn er genoeg. Simultaan gitaarspelen en fluiten komt minder vaak voor. Toots Thielemans deed het in 1962 onnavolgbaar in zijn eigen compositie Bluesette (een single die leidde tot de lp The WhistLer and His Guitar) en vestigde er meteen zijn naam mee. Bluesette is Toots in een notedop: fris, lichtvoetig en toch melancholiek, met de gefloten melodie een haarzuivere octaaf boven de gitaarlijnen. Toots bleef Bluesette tot zijn laatste snik spelen en elke keer weer klonk het alsof hij het ter plekke bedacht breezy, als een zomerbriesje.

1969 Aquarela Do Brasil

Bevlogen Euro-Braziliaanse samenwerking met de flamboyante jazz & bossa nova-zangeres Elis Regina (1945-1982), ook uitgebracht als Elis & Toots en Wilsamba. Toots' gitaar, mondharmonica en gefloten lijnen voegen zich moeiteloos bij Regina's Braziliaanse trio, daarnaast krijgt hij de ruimte in drie solostukken, waaronder een cadeautje voor de zangeres: Five for Elis. In 1992 volgden The Brasil Project 1 & 2 met sterren als Gilberto Gil, Caetano Veloso, Dori Caymmi en Milton Nascimento en ook nog een Bluesette van negen minuten.

1973 Turks Fruit

Paul Verhoevens verfilming van Jan Wolkers' bestseller Turks Fruit betekende de doorbraak van Rogier van Otterloo als filmcomponist, niet weinig geholpen door Thielemans' hartverscheurend jankende mondorgel in Dat mistige rooie beest (denk ook aan Toots in de soundtrack van Midnight Cowboy, uit 1969). Niet meer uit de hoofd te krijgen: het pakkend gefloten motiefje à la Bluesette, onder beelden van Monique van de Ven en Rutger Hauer op de fiets.

1974-1978 Live 1, Live 2, Live 3

Er is een Toots voor en na Rob Franken. Naar eigen zeggen speelde hij dieper, hipper en funkier na zijn kennismaking met deze vroeg overleden Nederlandse keyboardspeler, die hem in deze sfeervolle concertregistraties (opgenomen voor het radioprogramma TROS-Sesjun; later heruitgebracht als compilatie-cd) begeleidt op de etherisch tinkelende Fender-Rhodespiano.

1985 Sesamstraat is jarig

Bloot in de boot, 'n Kuiken is geen kip, dankzij de liedjes in Sesamstraat hoorden veel Nederlandse kinderen in de jaren tachtig hun eerste jazzmuziek. Hans Dorrestijn, Willem Wilmink en anderen leverden de teksten, Harry Bannink voegde er onnavolgbare noten aan toe en Toots' mondharmonica liet horen dat er niets kinderachtigs is aan muziek voor kinderen.

1995 Theme from Baantjer

Ook tv-kijkers die de naam Thielemans niets zegt, kennen zijn muziek, dankzij de tv-serie naar de thrillers van Appie Baantjer. Toots' mondharmonica heeft de hoofdrol in de door Jurre Haanstra geschreven openingstune, in 1995 als Circle of Smiles/ Theme from Baantjer op cd-single gezet.

2010 European Quartet Live

Naast de iets te gemakzuchtige compilaties en terugblikken van de laatste decennia verscheen er toch ook nog nieuw werk. In 2001 de fijnzinnige duo-lp Toots Thielemans & Kenny Werner, vijf jaar later One More For The Road (met Jamie Cullum, Lizz Wright, Oleta Adams, Trijntje Oosterhuis en andere gasten) en ten slotte European Quartet Live: concertopnamen uit 2006-2008 waarin de broze maestro wordt ondersteund door een Nederlands trio met bassist Hein van de Geyn. En jawel, Bluesette klinkt nog steeds alsof hij het gisteren verzon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden