ANALYSE

De onweerstaanbaarheid van namaaknieuwbouw

Het nieuwe Piri Reisplein in Amsterdam, een ontwerp van architect Marc Breitman, is tot in detail gekopieerde Amsterdamse School. Waarom vinden we die schijnvertoning van traditionele bouw toch zo onweerstaanbaar?

De Westermoskee combineert klassieke spitsboogramen uit de Turkse moskeecultuur met bakstenenornamentiek uit de Amsterdamse School.Beeld Foto: Harry Cock

Vooral in de schemering lijkt het Piri Reisplein in Amsterdam een tijdmachine. Als het licht van de straatlantaarns strijkt over talrijke details van de Amsterdamse School, de groenstalen lateien boven de terrasdeuren, het overdadige zinken gootwerk en het smeedijzer voor de Franse balkonnetjes, waan je je honderd jaar terug in de tijd. Maar alles hier is spiksplinternieuw.

Kopieerarchitectuur van het zuiverste soort, uitgevoerd door het Parijse architectenpaar Marc en Nada Breitman aan een nieuw plein in de wijk de Baarsjes. De 111 woningen, 238 ondergrondse parkeerplaatsen, winkels, kantoorruimte en een (design)hotel waren al in gebruik. Nu is ook de meest omstreden toevoeging opgeleverd: de Westermoskee, de grootste moskee van Amsterdam. Daarmee is het Piri Reisplein - genoemd naar een Ottomaanse zeevaarder uit de 15de eeuw - af.

De gebedsruimte is eveneens van de hand van Breitman & Breitman. Klassieke spitsboogramen uit de Turkse moskeecultuur gemengd met baksteenornamentiek uit de Amsterdamse School. Alles in een hardcore terug-naar-vroegerstijl die veel collega-architecten eczeem bezorgt. De modernen vinden juist dat je geen sier alleen om de sier mag ontwerpen; dat vorm altijd moet volgen uit functie. Ze verfoeien het namaak-bouwen.

Maar de andere architectuurschool, die van neo-traditionalisten, vindt dat zij, in tegenstelling tot de modernen, wél weten wat de gebruiker wil. De doorsneemens houdt namelijk niet van dat functionalisme, het modernistische, maar wil vertrouwde vormentaal. Het liefst een huis waarvan je denkt dat het er een eeuw staat.

Dat laatste klopt wel zo'n beetje. De neo-Amsterdamse Schoolappartementen op Piri Reis gingen zelfs in crisistijd grif van de hand. Tot tevredenheid van woningbouwcorporatie Stadgenoot, die het plein ontwikkelde. Ook een ander project van Breitman & Breitman - twee grote namaak-pakhuizen langs de IJ-oever - is populair bij kopers.

De neo-klassieke bouwstijl aan Piri Reis is populair onder kopers.Beeld Foto: Harry Cock

Neo-traditioneel bouwen

Het neo-traditionele bouwen duikt sinds het begin van de eeuw op bij tal van nieuwbouwlocaties. Berucht is de 'kastelen'-vinex Haverleij (Den Bosch) waar woonblokken als burchten zijn vormgegeven. Maar er zijn ook tal van mindere extremiteiten. Rijd eens door Otto Cluivinglaan in Zuiderburen, de Herenlaan in Helmond of de Zevenwoudenlaan in Den Haag: het is allemaal tijdmachinewerk, vooral de jaren twintig en dertig zijn populair.

Maar vrijwel nergens is zo'n detail-fetisjist aan het werk als Marc Breitman. Zijn fixatie op detaillering zie je terug op het Piri Reisplein. Dat plein beslaat een heel blok tussen twee klassieke Amsterdamse Schoolstraten uit het einde van de jaren twintig. Het complex vouwt zich in een U-vorm om de Westermoskee heen.

De grond - waar vroeger een groot autobedrijf stond - is in de jaren negentig gekocht door een vastgoedbedrijf dat is verbonden aan de vroeger zeer omstreden Turkse islamitische organisatie Milli Görüs. Er moest een moskee komen, een soek - een overdekte markt - en meer sociale functies voor de Turken uit de buurt. Na een lange reeks knetterende ruzies tussen Milli Görüs en de gemeente ging Stadgenoot tussen de partijen in zitten om het project vlot te trekken.

Beeld Foto: Harry Cock

Dat is, uiteindelijk, gelukt. Maar van die oorspronkelijk bedachte Turkse sfeer is, afgezien van de moskee en een koffiehuis, weinig te merken. De soek is wel gebouwd; door het U-vormige woonblok loopt een hal met dubbele verdiepingshoogte. Maar in plaats van een markt zit er nu het hippe Hotel Not Hotel. Ook het plein ademt geen bazaarsfeer. De winkels hebben een voorzetgeveltje van hout en kunststof, het ziet er nogal opgeplakt uit, zoals de straatjes in Disneyland.

Dat is een van de mindere details. Veel beter is het verspringende metselwerk in de huizengevels en de tuttige, maar functionele voortuintjes aan de pleinkant met veel steen om bewoners privacy te bieden op drukke moskeedagen. En vooral achter in het blok, waar grote balkons aan de woningen zijn geplakt, omgeven met siersmeedwerk, zie je dat de architect sterk naar stadse leefbaarheid heeft gezocht. Vrijwel alles is met aandacht ontworpen. Zelfs de vluchttrap is sierlijk. Overal zijn daken en dakranden overdadig met zink afgewerkt. Midden in het blok waan je je een Parijs dakenlandschap.

De huizenprijs ligt bovengemiddeld hoog voor een wijk als de Baarsjes, tot bijna 4.000 euro per vierkante meter. Kopers hadden dat er blijkbaar graag voor over, ook de moskee schrok ze nauwelijks af. Dat klopt met het landelijk prijsbeeld van neo-traditionele bouw. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) toonde onlangs aan dat deze bouwstijl meer geld waard is.

Omstreden Moskee

Met een minaret van 42 meter hoog en koepel van 25 meter is de Westermoskee de grootste moskee in Amsterdam. Over deze duizend vierkante meter gebedsruimte voor de Turkse gemeenschap is twintig jaar gestreden. Toen in 2008 de bouw van het huizendeel op het Piri Reisplein eindelijk begon, was het onzeker of de moskee er ooit zou komen. 'Het stadsdeel deed er alles voor om geen moskee te laten bouwen', schrijft het moskeebestuur op zijn site. De gebedsruimte is geïnitieerd door Milli Görüs in Nederland, een islamitische organisatie met sterke banden in Turkije. Het conflict over de moskee liep zo hoog op dat toenmalig burgemeester Job Cohen in 2007 ging bemiddelen. Later stopte hij daarmee, omdat hij twijfels had over de integriteit van Milli Görüs.

In 2013 begon de bouw ervan alsnog. Het exterieur is deze zomer opgeleverd. De moskee wordt de komende maanden van binnen afgebouwd en ingewijd.

Het PBL maakte van alle nieuwbouwtransacties tussen 1996 en 2014 een 'hedonistische prijsanalyse', waarbij de bouwstijl bepaalt in welke categorie het huis werd ingedeeld. Daaruit bleek dat de categorie neo-traditionele bouwstijl gemiddeld 5 tot 14 procent meer oplevert per vierkante meter.

Waarom wonen we zo graag in het verleden? Het gaat de koper niet per se om 'ansichtenkaarten-nostalgie', schrijft het Planbureau. Mensen vallen voor de vertrouwde associaties die het architectonische beeld oproept. Wat vertrouwd is, wisselt per locatie. In Amsterdam is de honderd jaar oude Amsterdamse School, met zijn bakstenen ornamenten, kennelijk de ultieme verbeelding van een ideale Amsterdamse woonbuurt.

Beeld Foto: Harry Cock

Vertrouwd beeld

Een 'niet-inheemse' gebouwsoort als een moskee midden op het Piri Reisplein verstoort dat 'vertrouwde' beeld gek genoeg niet. Breitman heeft op zijn manier aansluiting gezocht bij de Amsterdamse School. Het baksteen oogt zeker niet Ottomaans, maar doordat hij stenen in twee horizontale kleurbanen gebruikt, ontstaat een streepmotief dat doet denken aan de fameuze Selimiye moskee in het Turkse Erdine. De ionische zuilen van het voorportaal zijn niet van natuursteen, maar opgeruwd beton. Prijskwestie, maar het ziet er niet eens zo gek uit.

Het is op dit plein een schijnvertoning, maar wel een die met aandacht is gemaakt. Zoals op veel nieuwbouwplekken in de oude stad is de gentrificatie, veryupping, hier vol ingezet. Het is onwaarschijnlijk dat oude huurders uit deze buurt de koopprijzen kunnen betalen. En er zijn slechts vijf sociale huurwoningen. Dat er zo lang over is geruzied en de grond ernstig was vervuild, maakte het ook voor Stadgenoot een duur project. Kennelijk is het lastig op dit soort plekken substantieel sociale huur te herbouwen. In dat opzicht past het Piri Reisplein helemaal in het heden.

Piri Reisplein. Architect: Breitman & Breitman, realisatie 2008-2015. Opdrachtgever: woningcorporatie Stadgenoot. 111 woningen, parkeergarage, 2.500 vierkante meter bedrijfsruimte met horeca, winkels en kantoren.

Westermoskee. Architect Breitman & Breitman. Opdrachtgever: Van Manderen BV en Milli Görüs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden