De 'onttovenaar' Max Weber

ALS WEST-DUITSE politici in de jaren zeventig de aard van hun werk wilden verduidelijken, dan citeerden ze soms de Duitse socioloog Max Weber, die ooit verklaard moet hebben dat politiek 'het vasthoudend boren door dikke planken' is....

Verder geniet Weber bekendheid vanwege de door hem aangebracht relatie tussen de protestantse ethiek en het moderne kapitalisme.

Wie in Nederland precies wil weten wie Max Weber (1864-1920) was, die tot de grote Duitse denkers wordt gerekend, kan een interessant boek raadplegen. De onttovering van de wereld - Max Weber en het probleem van de moderniteit in Duitsland, 1890-1920 is het proefschrift van de historicus Patrick Dassen, waarvan kortgeleden een handelsuitgave is verschenen.

Het aantrekkelijke van dit boek is dat hierin wordt geprobeerd een totaalbeeld van Weber en zijn tijd te schetsen. Weber en zijn werk worden geplaatst in het toen heersende politieke en culturele klimaat en in de context van de toen heersende ideeën en opvattingen.

Weber, aldus Dassen, werd 'gedreven door een bijzonder sterk nationalisme'. Maar dat betekent weer niet dat hij het eens was met het aristocratische, autoritaire staatsbestel van het keizerrijk. Dassen: 'Max Weber heeft zijn hele leven gestreden tegen de conservatieve machtselite, met name tegen de adel en de bureaucratie.' Daarbij werd keizer Wilhelm II allerminst ontzien.

Weber was een linkse liberaal die het opnam voor gediscrimineerde minderheden en oog had voor de sociale problemen van zijn tijd. Hij was een nuchtere realist die in tegenstelling tot vele andere Duitse hoogleraren de snelle modernisering van Duitsland tussen 1870 en 1914 niet met afgrijzen gade sloeg.

Ambivalent is een woord dat Dassen verschillende keren gebruikt. Hij heeft het over 'Webers ambivalente persoonlijkheid', en over zijn ambivalente houding tegenover de moderne tijd. Enerzijds leerde Weber dat de onvermijdelijke spanningen van de moderne tijd moeten worden geaccepteerd en dat de wereld moet worden bezien zoals ze werkelijk is. Anderzijds was Weber bezorgd over de gevolgen van de snelle modernisering. Hij had het over het ontstaan van een 'versteende' samenleving, over de 'koude skelethanden van rationale ordeningen'.

Een klein nadeel van Dassens aanpak is dat het thema 'de onttovering van de wereld' pas in de tweede helft van het boek aan bod komt. In het eerste hoofdstuk gaat het vooral over Webers levensloop, waaruit onder meer blijkt hoe veelzijdig deze geleerde was. Hij studeerde rechten, maar volgde ook colleges economie en geschiedenis en verdiepte zich in de theologie. Hij had bovendien een grote belangstelling voor politiek 'zijn oude, geheime liefde', zoals een vriendin eens opmerkte.

Het was ook vanuit al die verschillende disciplines dat mens en maatschappij werden bestudeerd. Sociologie bestond nog niet. De Deutsche Gesellschaft für Soziologie werd in 1909 opgericht en Weber was daar nauw bij betrokken. Maar, schrijft Dassen, 'hij noemde zichzelf ook na 1909 zelden socioloog'.

Weber bestudeerde de verschijnselen van de moderne tijd - kapitalisme, bureaucratisering, rationalisering, het unieke karakter van de moderne, westerse cultuur, de gevolgen van de moderne wetenschap - in een omgeving die deels afwijzend of zelfs vijandig stond tegenover de moderne cultuur. Hier begint wat Dassen in de ondertitel van zijn boek 'het probleem van de moderniteit in Duitsland' heeft genoemd. Hij beschrijft uitvoerig de ingrijpende economische, sociale en technische veranderingen in Duitsland tussen 1870 en 1914. Aan het eind van dit moderniseringsproces, waarvan het tempo volgens Dassen zelfs hoger lag dan in Engeland, Frankrijk of Nederland, was Duitsland 'de machtigste industriestaat op het Europese vasteland geworden'.

Maar er waren ook sectoren en groepen in het Duitse keizerrijk waarop de modernisering geen greep kreeg. De macht bleef berusten bij een kleine conservatieve elite die regeerde over gezagsgetrouwe onderdanen. En de traditionele Duitse intellectuelen, gevormd door het Bildungsideal van Wilhelm von Humboldt met zijn grote nadruk op universele kennis, kunst en cultuur en de innerlijke ontplooiing van het individu, voelden zich bedreigd door al dat nieuwe, en klaagden over een toenemend plat materialisme en een verval van de cultuur. Deze apolitieke intellectuelen zochten bescherming bij de staat, met als gevolg, aldus Dassen, dat ze 'steeds nationalistischer en imperialistischer' werden.

Dit cultuurpessimisme bij veel intellectuelen, dat na de Eerste Wereldoorlog nog groter werd, had catastrofale gevolgen. Dassen duidt aan dat er een lijn loopt van het 'probleem van de moderniteit' naar 1933, het jaar dat Hitler aan de macht kwam. Want het nazisme was ook 'een anti-modern antwoord op de crisis van de moderniteit'.

Weber behoorde duidelijk niet tot deze 'anti-modernisten'. Hij verwierp het oude Bildungsideal, legde grote nadruk op kennis van de economie en de politiek, en keerde zich tegen de apolitieke, onderdanige burger. Hij wenste juist, aldus Dassen, 'een vrije, zelfstandige, politiek bewuste en verantwoordelijk handelende Duitse burgerij'.

Webers 'onttovering van de wereld' is het resultaat van een lang proces. De goden en magische krachten die aanvankelijk het menselijk lot bepaalden, werden verdreven door de ene en ware God van de monotheïstische godsdiensten. De religie werd echter weer verdreven door de moderne wetenschap. De mensen moeten nu leven, aldus Weber, in een 'van God vervreemde tijd zonder profeten'.

Die onttovering van de wereld heeft verstrekkende gevolgen, want de oude, absolute waarden van het christendom verdwijnen uit de samenleving en daarvoor komen geen nieuwe universele waarden in de plaats, want de moderne wetenschap levert alleen maar kennis waarop geen waarden kunnen worden gebaseerd.

Bij Weber klonk dat in 1919 zo: 'Het is het lot van onze tijd, met de haar eigen rationalisering en intellectualisme, vooral: de onttovering van de wereld, dat juist de laatste en subliemste waarden uit het openbare leven zijn verdwenen en terecht zijn gekomen in het buitenaardse rijk van het mystieke leven, of in de broederlijkheid van de directe betrekkingen tussen individuen.'

Weber wilde, schrijft Dassen, dat de mensen deze werkelijkheid onder ogen zagen en niet vluchtten 'in allerlei surrogaat-religies die in zijn tijd zo in zwang waren'. Hij bepleitte 'illusieloosheid' en dat in een tijd waarin velen op zoek waren naar een nieuwe 'betovering', een nieuwe zingeving.

De conclusie van Max Weber was dat de mens zelf zijn eigen waarden moest kiezen. Maar daarvoor was nodig dat hij vrij en zelfstandig zou zijn. In de moderne wereld werd de individuele vrijheid echter bedreigd door een verstikkende bureaucratie, zowel binnen de staat als in het kapitalistische systeem. Weber gebruikte in dit verband de term 'ijzeren kooi'. Dit leidde mede tot het wijdverbreide gevoel dat de mens niet meer leefde, maar werd geleefd.

Is er een uitweg? Een opmerkelijk aspect is dat Weber, door Dassen een paar maal 'de onttovenaar' genoemd, heeft gepleit voor een charismatische leider. 'Waar het hier om gaat', schrijft Dassen, 'is dat Weber met zijn charisma-begrip weer nieuwe Zauber bracht in de onttoverde wereld, waarin geloof en magie het naar zijn oordeel hadden moeten afleggen tegen de rationaliteit van de nieuwe levensordeningen.' Een charismatische persoonlijkheid moest volgens Weber over magische kwaliteiten beschikken. Zelfs binnen een parlementaire democratie, meende Weber, waren er charismatische leiders nodig. En deze leiders, die het vertrouwen van de massa moesten verwerven, waren demagogen.

Dat in 1933, dertien jaar na de dood van Weber, in Duitsland een gruwelijke demagoog aan de macht kwam, heeft geleid tot de vraag 'in hoeverre hij als een wegbereider van het nazisme beschouwd kan worden'. Dassen ontkent dat. Weber wilde alleen tegenover de 'dominante, maar leidingloze bureaucratie' een sterke politieke figuur plaatsen. Dassen: 'Natuurlijk gaat het niet aan om Weber directe verantwoordelijkheid voor Hitlers machtsgreep en daden in de schoenen te schuiven. Ik ben ervan overtuigd dat, als Weber een langer leven beschoren zou zijn, hij zich tegen het nazi-regime verzet zou hebben.'

Dassen heeft met De onttovering van de wereld zeker geen gemakkelijk boek geschreven. Maar lezen loont, want het geeft een breed inzicht in het werk van Weber, in de ideeën en de cultuur van zijn tijd en het verduidelijkt de Sonderweg van de Duitse geschiedenis. Bovendien zijn verschillende zaken, zoals het zoeken naar zingeving en waarden in een moderne wereld en het gevoel machteloos te zijn overgeleverd aan oncontroleerbare ontwikkelingen, nog altijd actueel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden