OOG VOOR DETAILDe jongen

De ontspannen kracht van een koppie van maar een paar lijntjes

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: jongen.

Detail van Rembrandts ‘Christus voor Pilatus’. Hoe langer je naar het gezicht van de jongen kijkt, hoe meer je het gevoel krijgt dat-ie je net heeft opgemerkt.Beeld Collectie Rembrandthuis

Heel soms kijkt iemand je vanuit een kunstwerk recht aan en is het alsof die blik voor jou is bedoeld. Gericht, persoonlijk. Nog uitzonderlijker is het als je bij zo’n blik het gevoel krijgt dat het iemand is van hier. Van nu, van uit je buurt, van op televisie, van je kantoor, of van de dansvloer. Niet iemand die vierhonderd jaar geleden door een kunstenaar bedacht en gemaakt is met een paar dunne lijntjes. Deze jongen heeft die blik. Niet per se onvriendelijk, wel een klein beetje achterdochtig. Hoe langer je naar zijn gezicht kijkt, hoe meer je het gevoel krijgt dat-ie je net heeft opgemerkt. Hij leunt ver voorover, als over een bar omdat de barman je bestelling niet kan verstaan. Zijn schouder raakt bijna de balustrade, hij moet met zijn rechterhand steun zoeken, en toch kijkt hij, meisje-met-de-parel-gewijs, over die schouder naar ons. Hij is een badass-versie van Vermeers meisje, dertig jaar eerder gemaakt. De jongen met de bandana. Met een gestreept pak dat er kostbaarder uitziet dan gemiddeld. Op de rug zit een stiksel en de mouwen zitten er mooi in, dwarse strepen op de arm, lange op het lijfstuk.

Hij is heel klein, een koppie van nog geen duimnagel groot. Getekend met een paar lijnen; overtuigende krullen, Afrikaanse gezichtsvormen, maar niets in de lijnen wijst op zijn huidskleur, er zitten nauwelijks meer lijnen in zijn gezicht dan in het gezicht van de theatraal spiekende kop boven hem. Als je het geheel bekijkt, hoort hij wel in de 17de eeuw, of in een onbestemd verleden, want hij maakt deel uit van de menigte die Jezus komt bekijken. Dit werk heet Christus voor Pilatus maar het is een combinatie van dat en een klassieke ecce homo, de voorstelling waarbij Jezus aan het volk wordt gepresenteerd. Onze jongen staat achter Jezus, volgens David de Witt van museum het Rembrandthuis betekent dat dat hij bij de medestanders van Jezus hoort. De jongen is in elk geval benieuwd en moet om het te kunnen zien erg zijn best doen, zijn buik geklemd tegen de stenen balustrade.

Het is een van de zwarte mannen en vrouwen in de tentoonstelling Zwart in Rembrandts tijd in het Rembrandthuis, die jammer genoeg vrij snel na opening moest sluiten. De jongen is interessant, niet alleen omdat hij verstopt is maar ook omdat hij, zoals De Witt zegt, niet vanwege zijn kleur in de voorstelling zit. Rembrandt beeldde aanvankelijk zwarte mensen, die hij makkelijk in zijn buurt in Amsterdam kon vinden, af in verhalen die ook over Afrikanen gaan, zoals de doop van de kamerling, een bijbelse anekdote over een kamerling uit een groep hoogwaardigheidsbekleders uit Afrika, die op weg waren naar Jeruzalem. Ideaal voor het uitbeelden van zwarte mensen.

Rembrandt, Christus voor Pilatus, 1636.Beeld Collectie Rembrandthuis

Dit is een fase verder; zoals acteurs met migratieachtergrond zich pas echt in hun vak serieus genomen voelen als ze een rol spelen waarin hun afkomst geen betekenis heeft. Onder meer Star Wars-acteur Riz Ahmed sprak hier uitgebreid over in een interview met The Guardian, en ook Hollandse acteurs als Bilal Wahid en Sabri Saad El-Hamus zijn open over rollen die hun afkomst bevestigen of juist niet – zo kun je hier zien dat Rembrandt zijn model als onderdeel van een groep nieuwsgierigen naar Jezus verbeeldde. Misschien om te laten zien dat mensen uit alle landen benieuwd naar hem waren, of dat het verhaal van Jezus voor alle mensen geldt, maar meer niet. Er zit iets gewoons in hem, iets vanzelfsprekends, ook al moet hij een uitzondering zijn geweest in de omgeving van Rembrandt en de 17de-eeuwse kijker. Die ontspannenheid, dat geeft zijn aanwezigheid in deze voorstelling een vanzelfsprekende kracht.

Rembrandt, Christus voor Pilatus, 1636, ets en burijn, staat IV(5), 549 x 447 mm. Te zien in de tentoonstelling Hier. Zwart in Rembrandts Tijd in Museum Het Rembrandthuis in Amsterdam. Gesloten vanwege het coronavirus. Er is wel een mini-documentaire over de expositie.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden