BoekrecensieMatilda Gustavsson - Het bolwerk

De ontmaskering van de ‘Zweedse Weinstein’ leest als een thriller ★★★★☆

In 2017 ontmaskerde journalist Matilda Gustavsson de echtgenoot van een vooraanstaand lid van de Zweedse Academie als ‘Zweedse Weinstein’. Haar boek over de affaire rond cultuurpaus Jean-Claude Arnault leest als een thriller.

Dankzij het onderzoek van Matilda ­Gustavsson werd er in 2018 geen Nobelprijs voor Literatuur ­uitgereikt. Beeld Thron Ullberg

Aan het eind van de 19de eeuw kregen vrouwen die seksueel bandenloos of juist apathisch waren, het label ‘hysterisch’ opgeplakt. Een van de symptomen van krankzinnigheid bij vrouwen was ‘de neiging om beschuldigingen over seksuele onbetamelijkheden rond te strooien’, schrijft Matilda Gustavsson (1987) in Het bolwerk. In het boek, dat onlangs in Nederlandse vertaling verscheen, beschrijft de journalist haar onderzoek naar seksueel misbruik in de Zweedse Academie, verantwoordelijk voor de Nobelprijs voor Literatuur. 

#MeToo avant la lettre, gekoppeld aan de klinische diagnose hysterie. Psychiaters onderschrijven die vorm van waanzin niet langer. Niettemin leeft het beeld van ‘geromantiseerde krankzinnigheid’ bij vrouwen nog altijd voort. Zo ook bij artistiek leider Jean-Claude Arnault, getrouwd met Katarina Frostenson, dichter en lid van de Zweedse Academie. Decennialang maakte Arnault zich als cultuurpaus in Stockholm schuldig aan seksueel misbruik en intimidatie. Hij noemde ‘de meisjes’ in zijn omgeving geregeld ‘hysterica’s’.

Gustavssons onderzoek naar Jean-Claude Arnault verscheen in november 2017 in het Zweedse dagblad Dagens Nyheter. Het artikel, waarvoor ze achttien vrouwen interviewde, veroorzaakte wereldwijd opschudding en leidde ertoe dat de Zweedse Academie in 2018 geen Nobelprijs voor Literatuur uitreikte. Mede dankzij de getuigenissen die in het boek zijn opgenomen, leest Het bolwerk als een thriller. Zo zegt slachtoffer Christine: ‘In de kelder vroeg hij me om hem te pijpen en dat deed ik. Vrijwillig. Maar ik schrok van zijn agressiviteit. Hij pakte mijn hoofd ruw vast en duwde zijn pik zo diep in mijn keel dat ik geen lucht meer kreeg. Hij liet me niet meer los. Ik zat vast, als in een bankschroef.’ Het is een scène die ze niet meer uit haar hoofd zal krijgen. 

Andere getuigenissen zijn tekenend voor de vage grenzen tussen seksueel contact en seksueel misbruik. ‘Ik vond hem te oud. Toen ik inlichtingen inwon, zeiden mensen dat ik bij Jean-Claude uit de buurt moest blijven. Pas toen werd ik echt nieuwsgierig’, verklaarde Mira tegenover Gustavsson. De slachtoffers van Arnault waren veelal jonge, nog niet gevestigde kunstenaars of schrijvers. Dat maakte ze per definitie kwetsbaar voor iemand met veel invloed in die kringen. Werkbeurzen en prijzen door de Zweedse Academie werden ‘gewoon toegekend’. Aanvragen konden niet worden ingediend. Inmiddels zijn de eeuwenoude statuten van de gehavende Zweedse Academie grondig herzien; zo zijn leden niet langer lid voor het leven.

En Katarina Frostenson? Haar relatie met Arnault was volgens getuige Sanna ‘een bron van leed’. Frostenson was naar eigen zeggen als poëet gefascineerd door het grensgebied tussen ‘erotiek en pijn’. Waarom bleef ze tot het bittere eind achter haar man staan, na alle onthullingen van seksueel misbruik? Ze schreef zelfs een ‘tegenboek’ waaruit moet blijken dat de beschuldigingen aan het adres van haar man onderdeel zijn van een complot. Frostenson blijft een mysterie over wie we graag meer zouden weten.

Beeld Nijgh & Van Ditmar

Matilda Gustavsson

Het bolwerk – Macht en misbruik achter de gesloten deuren van de Zweedse Academie 

★★★★☆

Uit het Zweeds vertaald door Eline Jongsma en Janny Middelbeek-Oortgiesen

Nijgh & Van Ditmar302 pagina’s

€ 21,99

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden