Interview

‘De olie- en gaswinning hebben van Noorwegen een vies rijk land gemaakt’

Mímir Kristjánsson (35) is parlementslid van Rødt, de succesvolle partij die in het schatrijke Noorwegen de klassenloze maatschappij wil vestigen.

Jeroen Visser
Schrijver en politicus Mímir Kristjánsson  in Stavanger, de oliehoofdstad van Noorwegen.  Beeld Andrea Rocha
Schrijver en politicus Mímir Kristjánsson in Stavanger, de oliehoofdstad van Noorwegen.Beeld Andrea Rocha

Mímir Kristjánsson loopt op de kade langs een cruiseschip dat boven het historische centrum van Stavanger uittorent. ’s Zomers gaat hier geen dag voorbij zonder dat een reusachtig vakantieschip aanmeert en duizenden toeristen zich als een vlek door het centrum verspreiden, de meeuwen in hun kielzog. Op de kade staan fietsen en Segways klaar waarmee de opvarenden de stad kunnen ontdekken. Wie wil, kan op de foto met een slecht verklede Viking.

Niet iedereen is blij met de bezoekers. Kristjánsson (35), een Noorse schrijver en politicus, wijst op de witte houten huizen in het historische centrum. ‘Veel bewoners hebben jaren gewacht op een kans hier te wonen. Nu kunnen ze door de cruiseschepen de zee niet meer zien.’

Het record staat op 280 cruiseschepen in één jaar; de verwachting is dat er dit jaar nog meer komen. Het staat volgens Kristjánsson symbool voor Noorwegen, waar ondanks alle welvaart de onvrede toeneemt. De Noren mogen op nummer één staan in allerlei landenlijstjes, er is volgens Kristjánsson iets goed mis. ‘Het is een rottingsproces van decennia.’

Kristjánsson zit in het Noorse parlement namens Rødt, een marxistische partij die van Noorwegen een klassenloze samenleving wil maken. In september 2021 wist Rødt (Rood) voorbij de kiesdrempel van 4 procent te komen. Dat was in decennia geen nieuwe partij gelukt. Nu zitten de marxisten met acht vertegenwoordigers in het parlement.

Toeristen in de haven van Stavanger.  Beeld Andrea Rocha
Toeristen in de haven van Stavanger.Beeld Andrea Rocha

Kristjánsson, vader van twee kinderen, is een van de bekendste. Hij was journalist en nieuwschef bij dagblad Klassekampen en schreef negen maatschappijkritische boeken, waaronder De superrijken (2011), over het groeiende aantal miljonairs in Noorwegen. Hij kreeg nationale bekendheid toen hij in 2020 meedeed aan de realityshow Boerderij beroemdheid, waarin bekende Noren het boerderijleven ontdekken.

We spreken Kristjánsson over het raadsel dat een communistische partij voet aan de grond krijgt in het welvarende Noorwegen, dat wereldwijd wordt gezien als een sociaal-democratisch mekka. Menig Amerikaan denkt dat het land nu al communistisch wordt bestuurd.

Tijdens het gesprek wandelen we door zijn geboorte- en woonplaats Stavanger. De eerste stop is het oliemuseum en de ernaast gelegen speeltuin. Hier geen wipkip of schommels, maar een oude pijplijn om doorheen te glijden en een ballenbad van oranje boeien. De speelplaats illustreert volgens Kristjánsson het belang van olie voor Noorwegen. ‘Ik vind het moeilijk de olie-industrie te haten. Het is zó groot en we zijn met 5,4 miljoen inwoners zo’n klein land. Het is deel van onze identiteit.’

Voor de ontdekking van het grote olieveld Ekofisk in de Noordzee, in december 1969, was Stavanger een kleine havenplaats die bekendstond om de productie van ingeblikte vis. Sinds de overheid de havenplaats aanwees als oliehoofdstad, is het de derde grootste stedelijke regio van het land. Boven de historische houten panden zijn spiegelende kantoren verrezen. De olie- en gaswinning maakten van Noorwegen een ‘vies rijk’ land, zegt Kristjánsson. Een snel oplopende geldmeter in het museum laat zien hoe hard de kronen binnenstromen.

Een van de redenen voor het succes van Rødt is overigens dat de partij nog niet tornt aan de oliewinning. In Noorwegen woedt een discussie over de vraag of het land moet stoppen met het oppompen van de vervuilende olie. De Milieupartij wil er in 2035 mee stoppen. Rødt had 2030 als einddatum, maar schrapte dat voor de verkiezingen. Zo werd de partij een alternatief voor linkse kiezers die de Milieupartij te radicaal vonden.

Die draai is vooral het werk van Kristjánsson, die door critici in zijn partij ‘oliepopulist’ wordt genoemd. ‘Als we in 2030 stoppen, moet ik hier tegen vier van de vijf families zeggen dat ze hun baan kwijtraken. Veel mensen elders in het land beseffen dat niet. Toen ik in Oslo woonde, merkte ik dat ze daar niet zo positief zijn over de olie-industrie. Dat heeft er ook mee te maken dat de productie van allerlei goederen uit het zicht is verdwenen.’

Vrijwel dagelijks arriveren er cruiseschepen in Stavanger. Beeld Andrea Rocha
Vrijwel dagelijks arriveren er cruiseschepen in Stavanger.Beeld Andrea Rocha

Wat is je alternatief?

‘Ik ben tegen het zoeken en exploiteren van nieuwe olievelden. Dat is hier al behoorlijk radicaal. Kijk, de inwoners van Stavanger zijn echt geen klimaatontkenners. Ze weten dat het een keer moet stoppen. Maar ze zijn bezorgd over de toekomst van hun kinderen. We moeten dus investeren in innovatie en groene energie om de 250 duizend arbeiders in de olie-industrie perspectief te bieden. Het is zeker dat we minder vies rijk zullen worden, maar dat is niet zo erg. We worden echt geen Somalië.’

We drinken koffie op het terras in het opgeknapte havendistrict, vol met winkels, restaurants en koffietentjes. Kristjánsson vertelt dat het verkiezingssucces van Rødt ten koste ging van de Noorse Arbeiderspartij, traditioneel de grootste van het land. De sociaal-democraten vormen de favoriete tegenstanders van Rødt, omdat ze zijn opgericht om de arbeiders te helpen. Een rol die Rødt heeft overgenomen, volgens Kristjánsson.

Met welke onderwerpen hebben jullie succes?

‘Net als elders in Europa hadden we hier in de jaren negentig een privatiseringsgolf, gecombineerd met belastingverlagingen. Sindsdien is de ongelijkheid toegenomen. Het percentage rijken is groter en hun vermogen groeit elk jaar. Tegelijkertijd leven 115 duizend kinderen in armoede. Er zijn twee grote leugens in en over Noorwegen. De eerste is: iedereen is rijk. De tweede is: we kennen hier geen ongelijkheid.

‘Steeds meer mensen doorzien dat dit niet klopt. De leider van de Arbeiderspartij komt komt uit een familie van succesvolle zakenlui. Hij is superrijk. Toen hij jong was, solliciteerde hij bij een rechtse partij. Pas later werd hij sociaal-democraat. Zijn voorganger had een vader die minister was. Zo raak je losgezongen van de problemen van gewone mensen.’

Sommige cijfers geven Kristjánsson gelijk. Sinds begin jaren negentig is het gemiddelde inkomen van de rijkste 10 procent van de Noren explosief gestegen, van 56 duizend euro per jaar naar 172 duizend euro. Bij de laagste inkomensgroepen steeg het inkomen van 14 duizend naar 27 duizend euro. Daar staat tegenover dat het land een uitgebreid sociaal vangnet heeft, goede voorzieningen en gratis universiteiten.

‘Het sociaal-democratische gelijkheidsideaal is dat iedereen gelijke kansen heeft. Niet iedereen wint, maar dat hoort erbij. Hierdoor neemt de ongelijkheid toe. Neem de tandartsverzekering. Die zit niet in de basisverzekering, want dat zou te duur zijn. Maar nu is het nog steeds duur, maar dan voor mensen met een slecht gebit. Elke dag opent in Noorwegen een nieuwe bierbrouwerij en een nieuw Michelinrestaurant, maar een tandartsverzekering, dat is niet te regelen.’

Hoe overtuig je Noorse kiezers met een marxistische ideologie?

‘Je hoeft ze niet te overtuigen van de ideologie, maar het vormt wel de basis van onze politiek en die is extreem populair. De meeste mensen houden niet van ongelijkheid en willen meer welvaartsstaat. Ze steunen een grotere rol van de staat. Het gaat niet zozeer om ideologische zuiverheid, maar om de rol die je speelt in de samenleving. Het is terecht dat mensen voorzichtig zijn met een partij die in de jaren zeventig heeft geflirt met Mao en Stalin. Maar de kern is dat we tegen ongelijkheid strijden.’

Mímir Kristjánsson Beeld Andrea Rocha
Mímir KristjánssonBeeld Andrea Rocha

Wat zou Rødt anders doen?

‘Hogere belastingen op vermogen en erfenissen in plaats van op werk. De rijken hebben daar natuurlijk een hekel aan. Daarnaast zetten we in op de rechten van arbeiders. Veel werkgevers worden rijk door het uitbuiten van werknemers. Ik weet niet in hoeverre we burgers zouden onteigenen, maar alle grondstoffen behoren toe aan de staat, inclusief de olie. De staat moet alle aandelen opkopen en bedrijven van de beurs halen.’

In een artikel voor Jacobin, een online socialistisch platform, schreef Kristjánsson na de verkiezingen dat ‘de rijken reden hebben om bang te zijn’. Hij verhaalde over een Noorse miljardair, Stein Erik Hagen, die tijdens de campagne had gezegd dat hij voor elke Rødt-stemmer een enkele vliegreis Noord-Korea zou kopen.

‘Ik heb hem voor mijn boek De superrijken geïnterviewd. Hij is typisch een miljardair die zichzelf als een doorsneepersoon presenteert. In Noorwegen wordt het nog altijd als on-Noors gezien om rijk te zijn. Hagen spreekt altijd over de ‘zogeheten rijken’. Hij heeft de laatste decennia enorm geprofiteerd. Tegelijk klaagt hij steen en been dat Noorwegen een Sovjetstaat wordt.’

Tussen de houten huizen met bloembakken vertelt Kristjánsson hoe zijn ouders elkaar in China ontmoetten. Zijn moeder studeerde taal en cultuur in Beijing. Op haar 30ste kreeg ze de diagnose baarmoederhalskanker. Als ze kinderen wilde, moest ze opschieten. In de bus naar huis van de dokterspraktijk zag ze een westerse man instappen. Ze liep naar hem toe, tikte hem op de schouder en zei: ‘Wil je de vader van mijn kind worden?’

De man, een IJslander, voorzitter van de IJsland-China-vriendschapsvereniging zou Kristjánssons vader worden. Inmiddels zijn ze gescheiden en is zijn vader terug in zijn geboorteland. Zijn moeder woont in een flat in de buurt van Kristjánsson. Ze hebben veel contact, ook omdat ze nog altijd ziek is. Toen Kristjánsson 15 was, kwam de kanker terug. Zijn moeder raakte arbeidsongeschikt en moest een uitkering aanvragen.

Dat proces bleek van grote invloed op Kristjánsson. Hij schreef er een boek over: Mijn moeder heeft een uitkering. ‘Wat ik bij haar zag, zie je in veel Europese landen. Mensen met een uitkering hebben niet alleen weinig geld, ze zijn bij voorbaat verdacht omdat ze niet zouden willen werken of zouden liegen over hun ziekte. Elke maand komen ze lekker hun uitkering halen. Ik heb echt nog nooit zo iemand ontmoet. De meeste mensen met een uitkering willen liever werken dan ik. Ze zitten thuis, missen sociale interactie én zijn ziek.’

In de haven van Stavanger. Beeld Andrea Rocha
In de haven van Stavanger.Beeld Andrea Rocha

Wat zegt dit over Noorwegen?

‘Het klassieke verhaal is dat Noorwegen van een arm land is uitgegroeid tot een van de rijkste landen ter wereld. Nu zien we dat niet alles is zoals het zou moeten zijn. Mijn moeder zit op de bank, rookt en kijkt tv en elke dag is ze weer door iets anders geprikkeld. Ze was vroeger docente en ik weet hoe ondernemend ze kon zijn. Maar haar uitkering is steeds minder waard, de vaste lasten en de medicijnen worden duurder terwijl haar sociale netwerk is gekrompen. De staat zegt: wij zorgen voor je tot je dood, maar het voelt tegelijk alsof je niet meer op de maatschappelijke A-lijst staat.’

Word je daar emotioneel van?

‘Ja, maar dat geeft niet. Weet je, er is te weinig emotie in de politiek. Politici zijn doorgaans getraind vanaf dat ze jong zijn. Ze moeten altijd rationeel zijn. Maar het is alsof je in het computerspel SimCity een stad bouwt zonder je iets aan te trekken van de bewoners.’

Biljoen

In Noorwegen is de ‘Dutch Disease’ een begrip: het verschijnsel dat Nederland na de vondst van aardgas op grote voet ging leven, de waarde van zijn munt zag stijgen en zichzelf vervolgens uit de markt prijsde. De Noren besloten daarom hun oliewinsten in een investeringsfonds te stoppen. Dit fonds is nu met ruim een biljoen euro een van de grootste ter wereld. De regering mag jaarlijks slechts 4 procent van de waarde uit het fonds snoepen. De beleggingswinst is vaak hoger – en zo blijft het geld zich ophopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden